MEU tokaruataka tale mada ni mai na gauna e sa mai tu kina vakataki koya ko Viti, e sa kauta mai e dua na i vakarau ni veiliutaki vou se -change of Social Order- ka ni sa mai vakamalua na kena sa suka na matanitu vaka-Koloni kei na kena lawa wili kina na bokoci ni Mataveilewai Taukei kei na lawa ni Koro, ka soli na galala, ka sa tekivutaki talega e dua na veiliutaki vou vakademokarisi ka sa yavutaki e na Yavu ni Vakatulewa ni 1970 ka kena gaunisala se ko cei me veiliutaki ka taura na i tutu vakaparaiminisita ni oti na veidigidigi levu e dau caka e na veiya lima na yabaki.
Na Yavu ni Vakavulewa oqo sa mai tuvalaki kina na i lakolako vou kei Viti me vakatalega era sa muria na veimatanitu vakaikatolu ni vuravura -third world countries- ka ra a vakakolonitaki talega me vakataki ira na veivanua vaka Aferika, Ositerelia kei Niu Siladi. E ka vou kece vei ira na i lakolako vou qo vakademokarisi.
Na veisau ni Social Order oqo mai na Koloni ki na Demokarisi ka sa tu vakataki koya kina ko Viti e na 1970 era a ciqoma vinaka sara ga na i taukei kei Viti ena nodra sa sasaga yani na turaga kei Viti mera sa vakaitavi e na politiki ni veiliutaki ni Vanua ko Viti me vaka au sa cavuta oti ni yavutaki toka e na Yavu ni Vakavulewa ni 1970, ka kauta mai e dua na Social Oder vou ka vakatokai na veiliutaki vakademokarisi me sa liutaki Viti e dua na Kovana se Governor General, kei na Paraiminisita (Prime Minister) ka ra tiko na i To ni Veisaqa kei na i soqosoqo vakapolitiki veiliutaki ka vakatokai na nodra vale ni Bose na Palimedi se Vale ni Bose Lawa, ka vakatokai na Vanua ni nodra bose na mata digitaki ni Matanitu me Cabinet se Bose Yaco.
E na nodra sa mai vakaitavi qo na noda Turaga kei na so talega na tawa Vanua e na bula ni veiliutaki vakademokarisi e sa gaunisala talega ni kena sa sema na Vanua ki na draki ni bula vakapolitiki mera sa dauniveitokoni tiko ki na i veisoqosoqo vakapolitiki e so me yacova mai nikua.
Ni a se bera mai na demokarisi e a dabe tikoga na Vanua e na kena i tutu ka vaka kina na i tikotiko Vakaturaga e na kena liutaki tiko na Vanua kei na kena veisema kece e Viti Vanua.
Eda raica votu na mawe ni veiliutaki vou oqo vakademokarisi e na nodra sa kau tani mai na noda turaga mai na veiqaravi ni Vanua mera sa cabeta na i tutu vaka PM – na Turaga Bale na Tui Lau ka Sau ni Vanua ko Lau, Ratu Sir Kamisese Mara, ka cabeta vakakina na i tutu ni Matai ni Kovana e na noda Vanua na Turaga Bale na Vunivalu, Ratu Jioji Kadavulevu Cakobau, e dua na i tutu ka a qai mai vukici e muri me Presitedi ka bau dua vei ira era taura na i tutu cecere oqo na Turaga Bale na Tui Cakaudrove, Ratu Sir Penaia K. Ganilau.
Sa i koya oqo na veisau levu e a mai yaco e na kena sa mai vakapolitikitaki ka sa kau mai na veivanua vakaturaga e na noda Viti mera sa mai vakayagataka na Politiki me sa mai gaunisala ni kena tomani na veiqaravi e na vanua (veivakatorocaketaki) ka yavutaki talega kina na veiliutaki Vakavanua e Viti ka rau sa mai waki vata talega kina na Vanua kei na Politiki.
O ni na nanuma tiko na noqu volavola e na yabaki sa oti e na noqu a tukuna ni e muri e qai laurai ni sega ni dodonu na tikina qo baleta ni vakaloloma kina na vanua vakabibi e na kena sa mai boko qo na Bose Levu Vakaturaga, ka ra sa dabe e na i To ni Veisaqa e so na noda Turaga Bale.
E a se vou sara na politiki e Viti e na gauna oya, ka sa vakayacori sara ga na yavu ni vakavulewa me sa levu tikoga na noda i dabedabe na i taukei ka me sa vakadeitaka tiko na veiliutaki kei Viti e ligada na i taukei.
Ni sa toso tiko na veiyabaki kei na veisau sa yacovi Viti, era sa tubu mai e dua na i taba tamata vou ka ra vakatokai na middle class (taukei kei na vulagi) ka ra a veisautaka na Matanitu e na 1987 ka sa laurai kina na malumalumu ni kena mai waki tiko na Vanua kei na Politiki me vaka au sa vakaraitaka toka e cake.
Era dau tukuna na vavalagi – the rest is history- ka ni qai yacova mai na gauna nei Voreqe Bainimarama, e sa lutu sara na Bose Levu Vakaturaga ki na dua na i tutu dredre ka ni sa bokoci laivi ka sa yaco na nuiqawaqawa vei keda na i taukei baleta ni sa malumalumu tu na yavu ni Bula Vakavanua sa sega ni rawa ni sa suka lesu kina na Turaga kei Viti, ka ni sa balavu na nodra sa vakaitavi voli tiko mai e na Politiki ni Matanitu e na kena i veta taudua e cake, ka ra bula e na bula yadudua kei na kena i yau era a marautaka mai wili kina na tara vale lelevu kei na voli sea ki na veikabani lelevu.
Na kena boko laivi na Bose Levu Vakaturaga, e sa muria sara ga mai na nodra sa tatawasewase na veitikotiko Vakaturaga e na noda Vanua me yacova tiko mai qo, ka sa biubiu qo na i tikotiko Vakaturaga mai Kubuna me sa la?ki tokona na Matanitu veiliutaki na Fiji First Party.
Sa i koya sara ga qo na I lesu ni sala e da sa tiko kina e na gauna qo baleta na veisau e vakayacora oqo ko Voreqe Bainimarama era mavoa vakalevu sara kina na i tikotiko vakaturaga ni noda Vanua ka kuria na kena kau laivi na i lavo ni lisi me sa wasei vakatautauvata, sa sogo qo na i lavo ni wai ni qoliqoli eda sa qai rogoca tiko qo me sa na wasei vakatautauvata, na kena sa mai boko na Bose Levu Vakaturaga, ka sa mai yavalata sara vakalevu na yavu ni 3 na Matanitu Vanua e na kena sa tokitaki na yavu ni veidigitaki ki na i tutu vakapresitedi mai na BLV ka sa boko vakalawa me sa kau ki na loma ni Palimedi ni noda Vanua kei na 17 na dikiri e sa vola oti tu na Matanitu ka sa maroroi vinaka tiko e na yavu ni Vakavulewa ni 2013, ka da kila kece nira sega ni rawa ni veilewaitaki na veidikiri oqori ni kedra i naki mera vakamalumauutaka vakadua na veiliutaki Vakaturaga ka Vakaitaukei e Viti.
Na kece au sa vakaraitaka qo e sa rui ka bibi taucoko ka?u vakabauta ni sega ni rawa ni dua e na ceguva taucoko e na dua na gauna, ka?u vakabauta ni matai ni ka e dau yaco sa i koya na vakasama ni druka kei na yaluma, ka na taura e dua na gauna me na qai tudei tale, ka sa kena i rairai talega ni dua na tamata e sa tabaka nai vakasaribariba ni bulukau ni taqaya se panic me sa talabusese na veitikotiko Vakaturaga e na gauna oqo.
Me?u kuria baleta na kena mai boko na BLV, sa dua na veisau e sa mai kauta laivi na kaukauwa mai vei ratou na lewe 3 na Matanitu Vanua ka ratou tiko na kena i liuliu e ratou dau cowiritaka tiko e na veiya vica na yabaki na i tutu qo, na kena i naki levu me na vakadeitaka tiko na kena duri tu na i wasewase ni 3 na Matanitu Vanua au a tukuna tiko mai cake ka vakadeitaka talega na i tikotiko vakaturaga kei Viti kei na kena Bose na BLV me tawa udu.
Eda raica na nona sa mai vakatura tale na i soqosoqo ni Politiki na SODELPA na yacadra na luvedra na Peresitedi vakacegu kei Viti ka matataka na Matanitu qaqa na Tovata, era sa vakacegu, Ratu Penaia, na luvedra ko Ratu Epeli Ganilau ka ra a qai la?ki druka e na veidigidigi e na loma ni Palimedi, ka vaka kina na nodra sasaga na Marama Rokotui Dreketi me kauti Adi Koila Mara lesu mai ki na SODELPA me mai Paraiminisita ni oti na veidigidigi ka tarava ka me ra sa Presitedi ko ira (Ro Teimumu Kepa), eda raica talega ni mai vakamalumalumutaki na sasaga qo, ia, e sega ni da kurabui kina se me ratou na beitaki kina baleta qo e tiki tiko ni vakabauta, se veidinadinati -social contract- ni dodonu me ra vakadeitaki tiko na i liuliu ni Matanitu e 3 Vakavanua, Kubuna, Burebasaga kei na Tovata ki na i tutu vaka Peresitedi ni noda vanua me vaka e dau vakayacori tu mai liu.
Ia, mai vei keitou mai Kubuna, e dina ni a digitaki Ratu Epeli Nailatikau na i liuliu ni Matanitu ka so era nanuma ni a matataki Kubuna, ia, e mani sega ni vaka kina baleta nira a digitaki ga e na Mataivalu Vakaivalu e na nodra i tutu vaka dua na i liuliu ni noda Mataivalu e na dua na gauna.
O ni sa na qai raica tiko ike vakacaca na kena sa yavavala na yavu ni veiliutaki Vakavanua ni noda Matanitu e 3, e na kena vakilai ni sa tekivu me sa tekivu cawadru talega yani vakadua na i tutu ni Peresitedi vei ratou na i liuliu ni Matanitu vanua e 3, Kubuna, Burebasaga kei na Tovata.
SO NA I SAU NI TARO NI VU NI TAKOSO NEI BAU
Qo e dua na i cavuikalawa eda na sega ni vakamacalataka rawa ka?u na rawa ni tukuna ni?u na cala ke?u raica tikoga na veika e a yaco mai na 2006 me yavu ni nodratou sa toki ki na FFP.
Au vakadeitaka na tikina qo e na noqu rai vakararabataka vakalailai na veigauna sa oti yani me?u lesu sara ki muri e na gauna e sa basika kina ko Bau me sa tekivu vua na Turaga Vunivalu me sa kacivi koya me sa Tui Viti se self styled Tui Viti.
Dina ni taumada, au a nanuma ni me vaka eda wilika tiko vakamalua na vakasama sa volai toka e cake sara, ka da sa na rawa ni na kila kina ni nodratou sa takoso na gone mai Bau e sa tautauvata tikoga na vakanananu e a tiko vei rau na i liuliu ni Matanitu vanua e 2, Na Gone Marama na Roko Tui Dreketi kei na Turaga na Tui Cakau, e na kena sagai ka tovolei me vakadeitaki tikoga e ligadratou na i liuliu ni 3 na Matanitu Vanua (big 3) na i tutu ni Peresitedi ni noda Vanua ka a dau digitaki mai na Bose Levu Vakaturaga.
E rau a tovolea me rau cakacaka mai taudaku ni BLV ka sa mai boko, ia, me vaka eda sa raica tu nikua ni sa na sega toka ni rawa na tikina koya. Dina ni rawa talega ni tukuna ni dau yaco na kasera ni matavuvale se i tikotiko ni sa kau laivi na veiyavu ni bula e so e dau vakamareqeti ka sa yali na i nuinui beka ni noda i lakolako, ratou sa vakanadaku kina mai na yanuyanu Turaga.
Qo na vanua e koto kina na i matai ni rua noqu vakanananu ni vakavuna na nodratou sa takoso na gone mai na Yanuyanu Turaga. Ia, e na noqu vakadidike tikoga, au qai raica rawa ni a sega ni dua na veitataunaki e a vakayacori e na nodratou sa gole qo, se dua beka na yalayala se vakanuinui e ratou biuta toka mai vei rau na i liuliu ni Matanitu e rua – Burebasaga kei Tovata- ia, e ratou sa gole sara ga e na nodratou vakabauta ga vakataki ratou ga ka?u vakabauta ni sega ni ratou taura vakacalaka na i kalawa oqo, ia, esa vakasamataki sara vakavinaka ni bera ni tauri.
Eda na kila ni mai na 2006 e ratou a sega tiko ni vosa na gone mai Bau, dina nira sa lesu yani e Viti na marama ko Adi Litia Cakobau ni oti na noqu vakadreti ira vakavanua e na dua na lotu ni Vanua ko Tailevu ka a neitou kina na Vosa Vakavanua mai Verata, au a tukuna kina vaka oqo ne: Adi sa ko ni gadrevi mai Viti ni sa tekivu bolei na veiliutaki ni Bose Levu Vakaturaga- e dua na i tukutuku era a qai taura e muri na kena i kalawa ka ra sa mani biuti Amerika ka lesu yani ki Viti.
E vuqa na rai eda na rawa ni raica ka vaka kina na cava e na yaco ni sa tauri oti na kalawa oqo.
Qo e na qai tukuna ga ko gauna.
Taumada, au a sa vakaraitaka toka mai cake na veika e rawa nida raica ka tukuna mai na nodratou sa gole e rawa talega ni da tukuna ni ratou taura ga na nodratou dodonu ga vakalewe ni vanua yadudua e na ruku ni Yavu ni Vakavulewa ka vakatokai ?their Constitutional Rights? me sa yavu ni nodratou la?ki tokona na FFP ka sega ni dua kina na noda bisinisi beka.
E rawa ni vakatokai me politiki, e na nodratou nanuma beka ni na vinaka cake na veika e yalataka vei ratou na FFP se e na nodratou nanuma ni ratou sa sega ni rawata me ratou qarava se vakatulewataka rawa tale na noda i lakolako na i taukei me vaka e dau vakayacori tu mai liu e na loma ni BLV.
Ia, e na rawa ni cala toka na vakasama qo ni Constitutional Rights ke da raica tale ni o keda na i taukei e tikoga na noda i vakarau kei na dodonu vakavanua ka sa mai vakatokai tiko nikua na ?group rights? oya e na noda dau qarava vata ka taukena vata tu na veika kece, e na kena nanumi me na maroroi ka sega ni yadudua e na vakanananu me ra na bula kece kina na noda kawa mai muri ka ra veiwase se kana vata kina?.
Qo talega na vanua e basika tiko kina na volavola e na kena veimositi na Vanua kei na kena veiwekani kece sara vakaturaga vakadra era sa tu nikua e Viti ni sa mai biubiu e dua eda kila tu a sa liutaki Viti mai na 1800 ka yacova mai nikua, ka sa biuta tu mai e levu sara na i vakaraitaki vinaka e na noda veitikotiko vakaturaga.
Me sa cava toka mada i ke na vakakekeli oqo, ka?u na qai tomana tale yani e na macawa mai qo e na vakasama ni veika e na yaco e liu, e na yaco e muri ka sega ni dua na ka vou e na ruku ni matanisiga qo- history repeating itself and there is nothing new under the Sun.
Ena qai tomani tale yani
E a liutaka tu e liu na tabana vakalawa ni Tabacakacaka ni Taukei ka rawata na nona koroi ni (1) Bachelor of Laws- Bond Uni; (2) Master of Laws- Queensland University of Technology- 1996 kei na (3). Master of Business Admin mai USP ena 2008. Ena gauna oqo e sa saga tiko na nona koroi ni PhD ena Extent of the Recognition of Customary Law in Fiji. Na veika e cauraki eke e nona vakatabakidua ka sega ni Nai Lalakai.
