Oqo e dua na turaga era dau rerevaka na tamata taudonuya na gauna se vakadomobula kina na kana tamata.
Era dau vunitaka matua na veikorokoro voleka dui luvedra e na veigauna e dau tatuki kina na domo ni lali.
Na lali oqori e sa vakatakila tiko ni sa via kana na turaga dau kana tamata e na noda vanua ka vaka talega kikna e vuravura raraba.
Tukuni ni dau tiko o ira na tamata era dau cakacaka vua.
E oka kina na taqiri ni lali me vakatakila kina ni sa via kana na nodra turaga kei na nodra vesu kei na nodra laumoku.
Ena dau taqiri e na delana cere o Dakudaku toka raviti Vatusekiyasawa, tukuni ni dau voqa vakayawa ki na veikoro e lomai Ra na kena rorogo.
Dina ni sega ni tauri rawa na yabaki e a yaco kina se na veiyabaki e a veiliutaki kina, ia, e kilai ga ni se yaco tiko na kana tamata e na i ka 19 ni senitiuri.
E vakadeitaka na Wikipedia, ni toqai koto e rukui Udre Udre e na i vola tukutuku kei vuravura ni levu taudua na “na i wiliwili ni tamata e kania”.
E dua ka a beitaki na kana tamata e na i tukutuku ni veigauna kei Mereke ko Alfred Parker.
E na 1874 a kania o koya na lewedra e lewe lima na i tokani dau keli yaubula, ka a mani totogi mate e na 1883.
Na yaca o Udre Udre e vaka me kauta mai e so na ririko ki vei ira esa na tamata ka dina ni sa tukuni ni sa mate makawa ka sa davo koto e na nona vakacegu mai Rakiraki.
E na i tukutuku ka tukuni sobu mai vei ira na i taba-tamata, e tukuni ni a cavutu mai Draqara o Udre Udre e na yasa ni Ulunivanua cere o Nakauvadra.
Ni gauna era dau rawati mai kina na bokola era dau vakamatei, vakasavasavataki ka laukana e na yasa ni dua na uciwai ka dau kilai o Kanakana.
Na yawa ni vanua oqori e rauta ni dua na kilomita mai na koro makawa o Buka, ka a tawani tale e na 1990 ni oti na kena a mai lala na koro makawa e na 1819.
Mai Draqara, e tukuni ni a qai toki o Udre Udre ki na delana cere o Dakudaku ka toka raviti Vatusekiyasawa, ka rauta ni 20 na miniti mai na tauni o Vaileka.
Kaya o Epeli Bukadogo, yabaki 80 e na koro o Vatusekiyasawa ni lewe levu era sega ni kilai Udre Udre me yacova na nona sa toki mai Draqara ki Dakudaku.
“Na nona vakadave ko ya e vaka me vunitaki o koya. Na vakadave dra e sa tekivu makawa tiko mai Draqara,” e kaya o koya.
“Ia, na nodra i golegole qo era qai dewa sara ki Bokulu, ka kena i balebale tiko ga vanua era dau laumoku kina na Bokola.”
Kaya o koya na nona gole tiko mai oqori e sa tekivu sara na i valu mai kea ka yaco e Bokulu.
“Sa tekivu sara tiko mai Draqara na i valu ka dewa mai ki Rakiraki ka ra toki sara mai ki Nakorolevu ka gole sara e so vei ira ki Lovoni (Wailevu) e Ovalau.
E na nodra sa mai tiko e Korolevu o Udre Udre kei na nona i lawalawa, era sa dau qirita toka a lali mai na delana o Dakudaku ka dau rogo vakayawa sara e lomai Yaqara.
“Mai na veika era dau talanotaka na tukaqu, ni domo ni lali e tatuki tu koya e vakatakila tiko ni sa via kana tamata o Udre Udre.
“Dau lewe vuqa era dau vunitaka na luvedra era na gauna era dau rogoca kina na voqa ni lali e na veiulunivanua voleka.
“Dau taleitaka o koya o ira na gone levulevu ka bulabula. Kevaka e vinaka e dua na tamata me kania o koya, e na gole saraga vakadodonu ka la’ki kauta mai na tamata ko ya.”
Kuria ka kaya o Bukadogo ni dau vakavuqa me dau vakamatei ira na tamata o Udre Udre e na nona voroka na nodra qavokavoka e na dua na vatu gagata e sa dau vakarautaki tu.
Tomana ka kaya ni dua tiko e dua na vanua era dau vesu tu kina na bokola ka yacana o Tiritiri e na vanua veidogo volekata na tauni o Rakirkai nikua.
Ia, e virikotori e na Wikipedia, ni a kania o Udre Udre e rauta nira lewe 872 ki na 999 na tamata.
“Dau maroroya o koya e yadua na vatu e na veiyago ni tamata taucoko e dau kania. Era sa tuvani taucoko tu na vatu oqori e na yasa ni nona i bulubulu e Rakiraki.
“E e dua na i tukutuku e a vakaraitaka na luvei Udre Udre tagane, e kaya ni dau vakawasoma e dau tomani ira na Turaga ni Rakiraki o Udre Udre ka ra dau solia vei koya na veitiki ni yago kece ni tamata era vakamatea, vakabibi na nodra qavokavoka, ka dau maroroi ka me qai dau vakayagataka vakamalua, me vaka e virikotori e na Wikipedia.
Ia, e vakaraitaka o Bukadogo e na i tukutuku ka dewa sobu mai vei ira na qase, e tukuni ni a kania o Udre Udre e 999 na tamata.
E a wasea na yago ni tamaa ka laukana kei ira na nona tamata.
“E taqomaki vinaka no e na tolu na lalaga vatu cere na vanua e a vakaitikotiko voli kina o Udre Udre kei ira na nona i lawalawa e na delana cere o Dakudaku.”
Kaya o Bukadogo ni sa vo tiko ga e so na lalaga vatu ni i tikotiko nei Udre Udre e na gauna oqo.
“E vakabauti ni a dewa mai ki na noda vanua o Udre Udre kei ira na kele mai e na dua na waqa e Rakiraki.”
Kaya o Bukadogo, ena vola tukutuku e tiko vua, e sega ni dua na ka e vakamacalataki kina se a mate vakacava o Udre Udre.
E vakaraitaki e na so na i tuktuku e na mona livaliva ni a namaka tiko o Udre Udre me kania e 1000 na tamata me rawa ni bula tawamudu kina, ia, a mani sega ni yaco vaka kina na lomana.
Ia, vakaraitaka o Bukadogo ni sega ni kila se cava e dau kana tamata taudua kina e vuravura o Udre Udre.
Kuria ka kaya o koya ni a tekivu na kana tamata e Viti e Draqara ka vaka kina e Bokulu e Nakauvadra.
Tukuni ni a tekivu na kana tamata e na vuku ni lailai ni kakana e na gauna ko ya.
Se cava na vuna e tekivu kina na kana tamata, e dua ga na ka e toqai tu vakaivola e toqai koto ga na yacai Udre Udre me dau kana tamata taudua e vuravura.
