SA mai yala toka na noda i talanoa e na kena vakamacalataki vaka matailalai na veimataqali Meke, na Sere, na Vucu kei na veimataqali i vakatagi e vakayagataki vata kina.
Ni tei wiliwili sara yani:
Na veika tale e so e baleta na meke:
Na i ukuuku:
E duidui na i ukuuku ni meke ka duidui vaka kina na veika e vakayagataki ena Meke, Na i wau, Moto, Iri Na i Ula, Na Kau kei na meke liga.
Ni uku e dua na turaga se dua na marama me lai meke ena dua na meke tu cake e na vaka oqo na i ukuuku e na vakayagataka.
TAGANE TIKI NI
YAGO YALEWA
Ulu mate)???.(Bena (vakamiraka): Marama
Vuso ni Kuka???.) Turaga
Ulu: Yalewa : (Lawe) – Ukuuku ni seasea na nodra meke na marama ni Tubou eratou dau tekina wale ga o ratou na yavusa Turaga qo mai Tubou Lakeba Lau.
Ia, kevaka sa na meke na yavusa Turaga sa na o koya taudua ga e tekia na lawedua.
Kevaka sa na bola tiko na meke a meke tale tiko ga na tacina, me lai taisau beka se na tiko ina i katolu ena sega ni rawa tale ni tokara na lawedua. (i tekiteki)
Qumu?.. Mata?.Qumu: Turaga Wasekaseka: Turaga
Salusalu Buli Yalewa e dau salusalu buli ga na marama e sega ni dau tokari vakaveitalia me vaka na gauna qo
Civa Vonovono : Turaga
Lumu Dara Turaga/Marama. Sere?..A i moko Marama
Tui ni Malo??Turaga, Tolo?.A i sulu..Marama
Sekaseka Wa ni Sulu – Turaga /Marama
Liku (Vau Lolokula): Turaga
Masivula Marama/Turaga (kawa turaga)
Masikuvui (wabale) -Turaga (kawa turaga)
Vesa Masi yava kei na liga – Marama/Turaga (kawa Turaga)
I tiniyara (Masi) – Marama/Turaga
I viriviri (Tabua) ni se qai meke vakadua e dua na marama (nona iviriviri i lomanirara) – Yalewa/ Tagane kawa Turaga
Na Masi Kuvui:
Na Masi Kuvui ga e dau vakayagataki e na nodra i ukuuku na Turaga se Marama.
Na Turaga e dau vaka wasekaseka, ia na marama e dau vakalawe.
Ni caka talega na meke vakavanua, era dau viriviri na Marama (viritaki tabua).
Era sega sara ni dau viriviri na yalewa tauvanua, vakavo ga ke dua e vasu levu.
Na kena Sovasova se i kaukau:
Ni dua na meke levu e rawa me dau caka na kena sovasova, a ya mera dau vaka i kaukau na marama ka rawa me dau i kaukau na veika oqo:
Uvi: (e na gauna oqo) na Bisikete; Na dalo; kei na i yau me vaka na ibe, se Masima.
Era dau vaka i kaukau na marama ka sega na turaga, (tagane se yalewa).
Na Vakatara:
E rawa ni da kaya ni tolu ga na domo e vakayagataki ena vakatara, o koya e laga, o koya e tagica kei ira na druku.
Ena so na gauna e rawa ni dua e laga muria se camana.
Ena vakayagataki na lali me vakatautaki ki na kena gedei kei na kena totolo na i lagalaga ni meke, muria yani na derua kei na i cobo me lutu bi vinaka kina na i rogorogo ni vakatara.
E rawa me na curu mai e so tale na rorogo me vaka na sau me dua toka ga, kei na tiki ni kau se na tiki ni bitu me rau veiqiriti toka.
Na veilutuki ni lali ka vaka kina na kena lai totolo se berabera, lai mudu vakasauri tu mada ka lako vata tiko kei na i cobo kei na derua e na kuria tiko na lutu bi vinaka ni domo ni vakatara ka vakavotuya na memela vinaka ni domo ni laga.
Na i Vakaucu se i kau ni Meke:
Oqo na qaqa ni meke ka dau lagati wale mada ga ka so na gauna me dau matanataki ka me dua tikoga na kena i matamatana me rawa kina ni vakamatautaki kina na nodra ucu mai kina vanua ni meke o ira na mata ni meke.
E sega ni dau vakaucu na meke ni yaqona kei na vei meke ni veiweli.
Na veimeke vakarautaki ga me vaka na meke ni solevu era dau i vakarau.
Na vakavinavinaka:
E dau veivakauqeti vei ira na lewe ni meke na kena vakavinavinakataki tiko na meke e na gauna ka vakayacori tiko kina na meke, se na gauna e sa lai tini kina e dua na tikina.
E dau kacivaki toka na vakavinavinaka me vaka:
Vinaka, Vinaka….vinaka saka na Meke! (Matana)
Vinaka saka na Lali! (Lali)
Vinaka saka i sau! Vinaka saka i loma! (Matana)
Mai noqu na Lali! Mai noqu na Laga! (Vakatara)
Ma i noqu i sau! mai noqu i loma! (Matana)
E dodonu me lako tiko ga na meke ka lako tale tiko ga na vakavinavinaka.
Na Vakawela:
E wili vata eke na Veivakubuti, Veivakatekitekitaki, Na veilumu, na Veiboro e na Pouta kei na Tibivuru.
E dau vakayacori na veika oqo e na noda dau vakaraitaka na noda vakavinavinaka, ia, e dau vakalevu ga me da lai Vakawela ga vua e dua ka rawa nida lai vakataubena e na i tavoi se i sulu.
Oqo na veika eda dau solia ena gauna ni vakawela:
Veivakubuti: i lavo.
Veivakataubeni: Salusalu, i sulu, neketai i taube.
Veivakatekitekitaki: i lavo (noti)
Tibi vuru: Tavako me waqa rawa ka lai vakani kina o koya ka tibivurutaki.
Veilumu: E dau vakayagataki na waiwai boi vinaka kei na pouta boi vinaka.
Veiregu: Ni ra sota vata tiko e na meke oqori e so ka ra veitabani se veitauvutaki e na sala vata na veivakubuti, se vakawela kei na Veireguci.
Na Veimoku se Veivakaorei:
E dau vaka na veivakatotogitaki vaka oqori mai na kau ka i cavuti ka vakayagataki me i ukuuku se me lali.
E dau vakayacori ga ena so na vanua na ka oqo.
E vaka oqo na kena i lakolako ke ra lai meke e dua na mata meke i na dua tale na vanua ka nodra kau na vesi, era na vakayagataka na lali vesi me nodra lali ni meke, na drau ni vesi me vesa kei na taba ni vesi me nodra i wau, era sa na bolea tiko yani na lai meke me ra na lai moku, se mera vakaorei ka la?ki tini i na dua na veilewai vakavanua me qai lai tau mai kina na kedra i totogi.
A vu ni nodra bolea ni ra veitabani se veitauvutaki, ka vakayacori kece tale ga me ka ni lasa.
E dau vakayacori na meke vaka oqo e na gauna ni marau ni vakatawase kei na gauna ni marau tale e so.
Na Meke ni Vulagi:
E na so na gauna nira dau yaco mai eso na vulagi me vaka na nodra dau yaco yani na i vakalesilesi vakamatanitu se Bose ni Yasana se kele e dua na waqa, era qai dau mai meke o ira na yalewa ena koro.
E dau kena i vakarau me dau caka e dua na kedra i vakatale na i lavo, se i sulu se tabua.
E dau kena i vakarau tale ga me dau cabo na i vakatale.
Na Suqe Vucu:
Oqo e dua na i vakarau makawa ni vaqaqara meke.
Na Suqe vucu ga na vaqara Tevoro a Tevoro me qaravi ka vagunuvi me qai soli vucu, (meke).
E dau vaka oqo na kena i cakacaka, e na bogi buto e ra qai lako na tamata bula ena koro era lako galugalu i na veivanua ?tawa?.
Era na uku kece, ka ra kau yaqona, ni ra yaco ga yani sa na cabo sara na yaqona, era na wawa toka ka na vosavosa toka na nodra i liuliu me kere meke.
Ena dau kerei sara ga na meke e vinakati ke meke me baleta e dua na Bose sa sega ni vakayacori, se meke ni vala se meke cava tale e na cavuti sara ga.
Ena dau vaqarai vaka oqo na meke me yacova sara ni sa lai rawa na meke ka qarai tiko.
