ENA noda Railesu e na macawa oqo, eda na wilika kina na vosa ni vei vakacaucautaki vei ira na i matai ni noda sotia ka ra a la?ki valu ki Solomoni.
Ni tei wilika sara yani na veika e volai koto kina e na yabaki 1962.
Na siga e daidai 13 ni Evereli era dau vakananuma kina na kai Viti raraba ko ira na lewe ni i Matai ni Mataivalu na nodra a vodo me ra la ki vala ki Solomoni.
E sa yabaki 19 vinaka e na siga e daidai na gauna e ra a biu vanua kina.
Ia, na kedra i talanoa na Ai Matai e na vinaka cake beka ke talanoataka vei keda e dua na turaga ni Bolatagane, me vaka ko ni na wilika oqo.
Ni sa lesu mai ki Viti Nai Matai e na vula ko Okosita 1944, sa qai vosa mai e na walesi mai Lodoni (BBC) e dua na Turaga Levu ni Peritania, ko Generali Sir Walter Kirke.
Oqo na veika eso e vakadewataka mai na nona vosa ko ya:
Au vosa tiko yani oqo e Lodoni, ka u via tukuna yani vei kemuni na ka keimami nanuma tu yani e Bolatagane me baleta na i Matai ni Mataivalu mai Viti.
Ni se bera na i valu e a vakarurugi tu e na yalo dei ko Viti e na ruku ni kuila ni Mata Manua ni Peritania, ka tu vakayawa sara yani na leqa.
Na kena kacabote mada ga na i valu e na 1939, e a sa yawa tikoga yani ko Viti mai na veivanua rerevaki ni vei raravui.
Ia, ni sa qai tubu mai Japani na loka cecekia ni i valu, sa qai liaci vakasauri ni na rawa ni luvuci Viti na loka ko ya, ka sega tale ni wawa ko Niu Siladi, e na nona i tovo makawa ni dau veivukei, ka vakauta ki Viti na levu ni tamata kei na i yaragi e rawata me taqomaka kina.
Eda kalougata ni a mani sega ni rawa taucoko na i naki nei Japani, dina ga ni sa veitarataravi mai na nona qaqa e na veivanua mai na vualiku, ka sa totolo sara na noda Tovata Levu ko Mereke e na nona viribai mai Niu Kelitonia ka ra talaca talega yani ki na nomuni vei matasawa mai Viti na nodra tamata kei na i yaragi vivinaka ka kaukauwa.
Sa qai buki dei e kea na wa ni veitauriliga ka taqomaki na sala ni veilakoyaki e na kedrau maliwa ko Mereke kei Ositerelia.
Ia, me vaka ko ni sa kila tu mai Viti, e a tauyavu oti koto kina na i Matai ni nomuni Mataivalu, ka tauyavutaka ko Kanala J B K Taylor, e dua na dau veicaqe levu e na nona gauna.
Na turaga oqo e kauta ki Niu Siladi e dua na mata veicaqe ni Viti e na gauna ka se bera ni kacabote kina na i valu, ka ra lesu tale yani na nomuni mata timi e na qaqa ka sega ni vakadrukai vakadua mai Niu Siladi.
E a dei e na loma i Kanala Taylor na nona vakabauta ni dua na dau vala na kai Viti, ka vaka talega kina na i Liuliu Levu ni Mataivalu ni Viti e na gauna ko ya ko Brigadier J G C Wales.
Erau kalougata koi rau oqori ni vakatudaliga vinaka ki na nodrau sasaga kaukauwa ko koya na i Liuliu Levu ni Mataivalu ni Mereke ka tiko mai Viti, ko General Thompson, ka mani vakadonuya na veika e rau kerea me baleti ira na sotia ni Viti.
Sa mani tekivu e kea me vuli valu na i Matai ni Mataivalu me na la ki vakayagataka ki vanua tani.
Na Mataivalu oqo e vakatakilai Viti vinaka e na dui kaikai ni lewena, ka ni ra curu tu kina na i Taukei, na Vavalagi kei na tikitiki Vakavalagi, o ira ka ra lewe i Viti dina.
Vei ira na Vavalagi, era veicurumaki kina na kai Ositerelia, Niu Siladi kei na kai Bolatagane.
Ni sa vakacagau tiko na nodra vuli, sa qai laurai votu na nodra gumatua kei na nodra maqosa na i Matai ni Mataivalu, ka sa qai yaco gona mai e na vula ko Evereli, 1943, na nodra siga lagilagi, ni sa biu vanua na Mataivale me ra la?ki vala veitikivi kei ira na kai Mereke ki na vualiku.
Oti e vica na vula na nodra vuli tale tiko mai na ceva kei Solomoni, era sa qai biu yani ki na kena rara dina mai na Toba ko Empress Augusta, Bukanivili, ka ra papitaiso sara kina e na buka waqa ni i valu.
Ai matai ni ravuravu era a cakava na lewe ni nona palatuni na full-back mata dredredre ni Viti ko Isireli Korovulavula.
Mai na i tekivu ni vala oqo, e sa liutaka kina na Mataivalu ko Kanala G T Upton, ka sa lewa sara ko koya me ra la ki tauyavutaka na nona gone e dua na i tikotiko e na tokalau ni yanuyanu ko Bukanivili.
E a talai na Kabani nei Major R O Freeman me ra la ki tauyavutak.
Ia, mai na vica ga na i yayalalai ni cakacaka kei na buno vakaitamera era a taya rawa kina e dua na rara ni waqavuka mai kea, ka mani rawa kina na veilakoyaki kei na vakau i yaya e macawa.
Oqo na mataqali i walewale ni i valu ka dau vakatobuicutaka na nodra tuva i valu na kai Japani, me vaka era dau sota kaya talega mai Bama kei na veirara ni i valu kece tale e vuqa.
Mai na i tikotiko ni Mataivalu ni Viti ko ya (Ibu), era sa qai sota vinaka kina na i Matai kei ira na Japani. E rogo na yacadra e so, me vakataki Satini Semisi Belo, ko koya ka a vakayagataka na mataqali vala ka ra dau vakatokara na kai Mereke me flying wedge, ko kovula Manoa Roko ka a vakayacora na ka lagilagi e a cakava na qaqa ni Mereke e na i Valu Levu e liu (1914-1918) ko Sergeant York; ko i rau na veitacini ni Welesi, na Phelps; kei na vuqa tale.
Mai Ibu talega ni ra sa kovuti vinaka tu na Mataivalu ni Viti, era a qai wawa na kai Viti e na nodra via vakatavuvulitaka vei ira na kai Japani na i walewale dina ni vala e veikau.
Ena rua na siga ka rra vala kina, era a lauvana mate e sivia e 150 na kai Japani, ka sega ni macala se vica e vuetaki; ia, vei ira na i Matai, na vakacaca walega era a cakava kina na kai Japani, a ya ni duabulu ga na gone ni Viti e vuetaki mamada sara.
Oqo kei na vuqa tale na vala era a cakava na nomuni cauravou e sa kilai raraba tu e Bolatagane, dina ga ni keimami sega ni cavuta rawa na yacadra ko ira era vakairogorogo kina.
Na nomuni Mataivalu oqo e dua walega na Mataivalu lailai ni Peritania, ka vala veitikivi kei na Mataivalu vakaitamera ni Mereke, ia, e colata tu na i Matai ni Mataivalu na i tavi bibi ni kena dulaki tikoga ki cake na yaca dokai ni Matanitu Vakaperitania, na Matanitu ko ni dau vakadokadoka ni ko ni lewena tu.
Sa lesu yani oqori ki na nomuni vanua na i Matai, me kidavaki e na yalo marau mai vei kemuni kecega. Ko keimami ka tiko yawa yani oqo e Bolatagane, keimami sa mai wilika oti na i tukutuku lagilagi ni i Matai ni Mataivalu, ka sa dokai kina vei au e daidai me u gusui keimami kece sara e Peritania e na neimami vakacaucautaki ira, ka keimami nuitaka tu ni ko ni na tiko marau ka sautu e na veiveigauna lagilagi sa bera mai.
