Sa kaburaka ka teivaka rawa na YAUKAWA Cluster Farmers e dua na sore ni kau ka na vukea na itabatamata ni dauteitei ena tikina o Nakorotubu, ena yasana o Ra.
Ko ira na kumukumu dauteitei gugumatua qo era sotava e vuqa na bolebole ena gauna era tekivutaka kina na nodra ilawalawa — kei na leqa vakailavo e dua na ivakatatao levu ki na nodra tadra.
Ena nodra gugumatua, era sega ni laiva na ilawalawa dauteitei oqo me tarovi ira na dredre ni ilavo mai na nodra vakayacora na nodra tatadra me ra dauteitei vuavuai vinaka.
E dina ni levu era sega ni vakabauta na nodra tadra, era tukituki na ilawalawa ena katuba me ra vakasaqara na veidusimaki kei na veivuke ena kena vakayacori na nodra gagadre me dua na ka dina.
MORDI Trust
Na MORDI (Mainstreaming of Rural Development Innovation) Trust mai Toga Matanisiga e veivuke sara vakalevu ena toso ni ilawalawa dauteitei qo.
Ena vuku ni veivuke ni veivakatorocaketaki qo mai Toga Matanisiga vei ratou na Yaukawa Cluster Farmer e tekivuna kina na nodratou iteitei mai na baravi kei Bureiwai.
E dua vei ira na tauyavu ni veivuke qo ko Alipate Ake, e vakavuna kina me kerei vei ira eso na ilavo me vukei ira me ra tekivuna rawa na teitei.
“O au na taukei ni qele mai Toga, au tiki tale tikoga ni Mordi Trust. E sa veivuke sara vakalevu mai Toga Matanisiga ka sa mai vukei ratou tale na Yaukawa.
“Au kauta mai na vakasama oya ike, ka cakava me rawa ni vukei keitou me vakavure ilavo vei keitou ena kena vakayagataki ga na noda qele,” e tukuna o Ake.
“Au a taroga na soqosoqo mai Toga ke rawa ni vukea na neitou soqosoqo i Viti me na rawa ni vakavure ilavo ena qaravi ni teitei, e ratou mani vakadonuya.
“E ratou vukei keitou ena kena soli mai na ilavo me voli kina na digger, kei na lori (twin cab four-wheel drive) kei na ilavo me vukea na veiqaravi ena loma ni ono na vula. Ni oti e ono na vula, e ratou sa qai laivi keitou me keitou cicivaki keitou ga.”
Me tekivu mai na kena tauyavutaki ena Seviteba, 2024, sa rawa ni cici vinaka na ilawalawa qo ka rawa ni sauma lesu sara mada ga na Mordi Trust.
“Keitou sa sauma lesu na ilavo ka keitou tara mai, ia ena gauna qo keitou sa saumi ira na neitou dauteitei ena veimacawa ka vakatawana na neitou tobu ni lavo.
“Keitou vakavinavinaka vakalevu ena veivuke e qaravi mai kina na Trust.
Na ilawalawa oqo e vakayagataka na kena misini ni kelikeli me vakasavasavataka na qele me teivaki kina ka ratou dau kauta na nodratou iteitei ki na makete e Suva na nodratou tolili (twin cab).
Tobu kei
na vakatubu ilavo
Ena vuku ni kena gadrevi me lako vinaka, e ratou sa tekivuna na nodratou tobu ni lavo me isasabai ena gauna ni dredre.
“E tiko na neitou tobu ni lavo ka keitou biuta tu kina na ilavo ena vuku ni so na ka keitou gadreva se vakaitavi kina.
“Na neitou tobu levu kei na tobu lalai me vaka na mate kei na vuli.
“Ni keda na itaukei eda tu ina koro, e dua na ka eda na sega ni levea rawa na soqo me vaka na somate.
“Keda kece eda na cau ena mate ena koro, oya e bibi vei keitou me tiko e dua na tobu me veivuke ena veisoqo bibi ni vuvale.
“Ena gauna e vinakati kina, keitou na tara na ilavo mai na tobu ya, ka sauma lesu tale. Oya saraga na gaunisala vei keitou na dauteitei, me keitou na sega ni qai vakasaqara tale na sede me veivuke ena leqa tubu koso. Na ilavo e tarai mai oya ena qai saumi lesu ena $5 dua na macawa me lesu tale ki na tobu.
E ratou dui maroroya ka vakatubu ilavo vakataki ratou talega na dauteitei qo.
E dua vei ratou na dauteitei qo, ko Losevata Likuivalu e tukuna ena gauna e tekivu kina ena soqosoqo qo, okoya kei na turaga watina erau sa veivuke sara ki na nodrau vuvale kei na soqo e lavaki mai ena koro.
“Na cakacaka ena veisiga ena teitei esa vukei kerau ena bula vinaka. Keirau sa volia rawa na ka e yaga ki na neirau vuvale ka keirau biuta talega vakatikitiki nai lavo ena vuku ni soli ni koro.
“Keirau sa vakatubu ilavo tale tikoga ena Fijian Holdings Unit Trust, ka sa dua na kalawa levu vei ira ni keirau se qai vuvale gone.
“Keirau dau veitalanoataka tu me keirau cakava e dua na ka me keirau maroroi lavo ena vuku ni neirau bula mai muri, na neirau mai teitei ena soqosoqo qo, e vukei keirau me keirau sa qai rawa ni cakava.
“Keirau marautaka ni keirau mai tiki ni lakolako qo ka keirau nuitaka ni na levu na tamata era na kauta na vakasama qo ka vakayagataka ki na nodra veikoro.”
Veiwaseitaka na kila
Na ilawalawa qo e veiwaseitaka na kila ni teitei.
O koya na cauravou ka dau draivataka tiko na digger, Luke Nagumatua Koro, e tukuna ni marautaka na nona mai oka ena kumukumu dauteitei qo.
“E sega walega ni noqu cakava na cakacaka ni vakasavasavataka na vanua, Au veivuke talega ena kena cukiraki ka teivaki na vanua.
“Au mai vulica sara e levu na ka ena teitei mai vei ratou na lewe ni soqosoqo, au raici ratou na vo ni lewe ni soqosoqo ena nodratou cau levu ki na nodratou dui tikotiko.
“Keitou tiko eke ena vuku ni dua na inaki oya me keitou na veivuke vakavinaka ki na neitou vuvale kei na neitou veisiga ni mataka.
“Na neitou nakinaki ena gauna keitou sa biubiu kina ena vanua qo, me keitou sa rawa ni cicivaka na neitou dui soqosoqo ni teitei ena neitou veikoro ka wasea na kila qo vei ira tale eso.”
Dua na dauteitei, ko Sowane Nasimira e tukuna ni nona mai lewe ni soqosoqo oqo e vakararamataka tale na nona kila na teitei, ena vuku ni tei kakana draudrau.
“Keitou sa mai vulica ka kila eke, e dua tale na yasa ni solesolevaki, oya ena noda cakacaka vata ka taura yadua na keda isau.
“Au tomana tiko na noqu vuli mai vei ratou na vo ni soqosoqo ka nuitaka me’u na wasea na noqu kila vei ira era gadreva ka me na rawa ni vukea na tubu ni rawa ka ena veikoro.
“Keitou sa kila talega na ka e rawati kei na ka e sega, keitou sa kila vinaka na itei keitou tea. Na kila qo ena vukei keitou kei ira tale eso ena kena vakavinakataki cake na walewale ni teitei.”
Ratou na dauteitei qo me tekivu mai na 2024 e ratou sa vulica na veimataqali itei, sore ni tei, na tarovi ni meca ni teitei, walewale ni cawiritaki ni tei kei na kena vakabulabula ni qele.