NA noda Railesu e na macawa oqo e da na wilika kina na i talanoa ni kena dola na wavu levu e na koro turaga o Suva e na yabaki 1963.
Ni tei wilika sara yani na i tukutuku e tabaki koto kina e na yabaki o ya.
E a vakayacora na turaga na Kovana ko Sir Kenneth Maddocks e na mataka ni Vakaraubuka sa oti e rua na i tavi rekitaki baleta na i otioti ni cakacaka vakaitamera e na kena sa vakavoutaki ka vakalevutaki na wavu levu e Suva.
Daumaka dina na draki ni serau tu na matanisiga qai mudre malua koto na cagi, ra cecebuya tu na kuila dui roka e na wavu kei na dela ni veivale ni kasitaba ka rogo malumu vinaka tiko mai vakayawa na domo ni nodra vakatagi na Matabani ni Mataivalu ni Viti.
Na cakacaka e rua ka a kerei kina na Kovana, e a laki dolava kina na wavu vou ka cereka talega na i vakananumi ka koto e na ucu ni wavu mai Walu.
Era a raica e drau vaka drau na tamata na nona vakayacora na Kovana na i tavi e rua ko ya, ni a caka ga e tuba, qai sota donu kei na draki vinaka.
E sega na veikidavaki vakavanua se vakaivalu, ka kilai ga na nona yaco yani na Kovana vata kei Lady Maddocks e na kena sa memela cake na domo ni Bani, ni ra sa vakatagitaka na sere ni Ranadi.
A tekivu sara na soqo lekaleka ni kena dola na Princes Wharf e na nona vosa na manidia ni kabani ni caka wavu, ko Mr. Paul Gernow.
E a kaya ko koya, Kemuni na Turaga na Kovana, e na loma ni yabaki sa oti, a sa caka oti kina ka soli sara yani ki na Koloni ko Viti na i matai, karua kei na i katolu ni i wasewase ni wavu me vakayagataki e na cakacaka ni vakabi waqa tala i yaya kei na vakavodo i yaya.
E daidai na i ka va , ka i otioti ni i wasewase ni wavu sa na vakarau e na dua na tiki ni gauna walega oqo me ra sa na kabi mai kina na veiwaqa ka ra dau veisokoyaki e na veiyanuyanu e Viti.
E dina ni levu sara na uca e a tau e na yabaki rua sa oti, ia, keitou sa marau ga na kabani oqo ni soli vei keitou na cakacaka ni konitaraki, ka keitou marautaka na cakacaka e ke e Suva.
Na rawa vakavinaka ni cakacaka oqo e sa vu mai na veivuke uasivi kei na cakacaka vata nei koya na Pailate (Harbour Master) kei ira ka ra cakacaka e rukuna, ko ira na i wase ni Kasitaba, cakacaka e na wavu kei ira na veikabani ni waqa.
A qai vosa vakalekaleka na Kovana e na ka e baleta na cakacaka ni wavu ka kaya ni na qai laki dua na nona vosa e na kena laki cereki na i vakananumi.
E kaya na Kovana ni i tavi e rua ka baleta na dolavi ni wavu kei na cereki ni i vakananumi e sa rua na i tavi marautaki vua.
E na gauna koya e a vakavinavinaka ga kina na Turaga na Kovana kivei ira kece ka a vakaicolacola e na cakacaka ko ya e na kena dau vakayagataki na mua ni wavu ko ya vata kei ira na dui lewe ni waqa. A qai kotiva e dua na reveni damudamu ka dodo kosova tiko na raba ni mata ni Princes Wharf e na vanua ka muria yani, me kena i vakaraitaki ni sa qai dola na mua ni wavu ko ya.
E siliva na dia ni i koti, ka volai e na yasa ni dua na diana na yaca ni i wase ni wavu ka sa qai dola ko ya kei na tiki ni siga ka dola kina na yaca ni kabani ka cakava na wavu, na Christiani-Nielsen and Gammon Ltd.
Na gauna ka vakayacora tiko kina na Kovana na soqoni ni dola ni wavu, e ratou sa vakabikabi sara mai vakamalua e tolu na waqa me ratou kena i sevu sara ga e na gauna e sa dola oti kina.
E ratou cokaidrauna mai e na gauna eratou sa vakabikabi mai kina, ka qai kidavaki ira yani na lewe ni waqa ko koya na Kovana.
Oti koto ga na soqo ni dola ni wavu, sa mua sara na i lakolako vakaturaga ki na ucu ni wavu kadua, ka ra muri tiko yani na turaga kei na marama sureti e na rua oqo, kei ira na lewe ni vanua ka ra laki via sarava ka vakadinadinataka na dola ni wavu.
Ni yaco yani na Kovana ki na mua ni wavu mai Walu ka koto mai kina na i vakananumi sa vakayacori sara na i karua ni soqo.
A vosa taumada ko C P Ready, na i liuliu ni kabani ni idinia dauvakasala, ko Wilton and Bell. Oqo na kabani ka a droinitaka ka tuvana na i taratara ni wavu qai vakayacora na kena cakacaka ko Shristiani-Nielsen and Gammon Ltd.
E a kaya vakaoqo ko Ready:
Kemuni na Turaga na Kovana, sa oti oqo e rua vakacaca na yabaki e na nomuni vakayacora kina vei keimami na i tavi dokai mo ni dolava na wavu mai Lautoka kei na rua na i vavakasa ni waqa mai Nasiliva e Suva.
Ia, e daidai ko ni a sa dolava oti kina na wavu levu e Suva ka sa mai cava koto kina e dua na gauna balavu ni cakacaka ni kabani ko Wilton and Bell, ka vaka talega kina na kabani ko Christiani-Nielsen and Gammon Ltd.
E rau nanuma na kabani ruarua oqo ni na taleitaki me vakaraitaki e vica na ka me baleta na wavu levu makawa kei na wavu levu vou e Suva e na gauna oqo. Ia, e sa volai koto vakaitukutuku e na dela ni vakananumi ka koto oqori e matamuni, ko ya kau sa qai kerei kemuni kina oqo mo ni ceraka.
na gauna e sa ceraka oti kina na i vakananumi na Kovana sa qai vakaraitaka ni yanuyanu vakataki Viti e sa dodonu ga me dua na kena wavu me vaka era sa dolava e na siga o ya.
