Search

Na vanua kei na politiki

ESA balavu sara mai na noda sa kau vakavesu tiko nai taukei e na dua na i lakolako e vinakati kina me sa na vakawaicalataki kina vakadua na veika e baleti keda.

Qo e wili kina na veika au sa vakaraitaka oti toka yani e na macawa sa oti e na kena sa laki volitaki tiko na passport ki Jaina me ra sa gole mai Viti me sa na mai vakalailaitaki kina na keda i wiliwili ka ratou sa cakacaka talega mai na vei-tabana kece ni matanitu me sa veisautaki vakadua na i vakarau ni veiqaravi me ratou sa kauta mai e levu na veisau ka ratou na sega sega sara ni na vakaotia rawa.

Qo e wili kina na nodra sa vakacakacakataki na Idia e na Tabacakacaka ni Qele Maroroi kei na 16 na dikiri e a sainitaka o Rt Epeli Nailatikau me sa vakamalumalumutaki kina na kawa i taukei.

Sa qai mai kuria na noda leqa na i taukei ni mai duri tiko e dua nai soqosoqo vakapolitiki ka da vakatoka tiko me noda ia na nodratou cakacaka – au nanuma ni sa rui bera vakalevu ka tiko sara i ra na kena i vakatagedegede e na gauna mada ga qo.

E sega tiko ni ratou se lamata vakavinaka, me tiko na veivanua e so e rawa ni ratou tadola rawa yani kina vei keda na i taukei e na veiyanuyanu kece Viti, veiulunivaua kei na loa ni vanua.

Qo na bolebole e tiko vei ratou e na gauna qo, ka wili talega kina na i vakamacala cava soti e ratou na laki vakaraitaka na SODELPA se i vola vivigi vakacava e ratou na laki vakadewataka.

E na vica na macawa yani e liu au a vosa kina e na kena tovolea na SODELPA me vakarautaka e dua na veidinadinati kei na noda pepa qo na Na i lalakai, me baleta na kena yaco sara na noda pepa qo, ki na veikorokoro kece me vaka au sa cavuta toka e cake. Na i kalawa qo sa gaunisala tiko ni nodra vakararamataki na i taukei era tiko ena sauka ni veikoro lelevu wili kina mai na loma ni vanua kei na colo.

Na kena i karua ni ka au a tukuna yani, sa i koya na nodratou cakava na veidinadinati kei na Fiji Times me dau tabaka na nodratou i tukutuku se propaganda e na veimacawa, me rawa ni na sotava na veika e ratou sa na dau cauraka tiko na FFP e na Fiji Sun. Na i katolu sai koya na nona cakava na veidinadinati na SODELPA kei na Nai Lalakai me na vakau tiko na Nai Lalakai ki na veikoronivuli kece ka ra rawa ni vosataka na Vosa- Vakaviti wili kina na koronivuli mai na veikorokoro mera wilika na gone ka ra sa tekivu me ra na vulica na veika e baleti keda na i taukei.

Na veidinadinati e tolu qo (Lalakai (2) kei na Fiji Times) e na saumi vakailavo, ka sa na dodonu me tiko na kena tuvatuva vakailavo matata me da na solia e na veiyabaki. E sega walega ni bera e sa na vakayacori tale na veidigidigi ka tarava.

Au nuitaka ni na rawa ni navakasamataka na SODELPA na tikina qo ka na vinaka tale mada ga vei keimami na tiko e valagi baleta ni keimami sa na kila na vanua e sa na laki yaco kina na neimami lavo, ka ra sa tu qo na mata ni SODELPA me ra na soqona na soli baleta na i naki lelevu e rua qo.

E na gauna oqo e vakayacori tiko na soli e vavalagi ni ra gole mai na mata ni SODELPA ia e sega tu ni macala se soli ni cava. Au vakabauta ni na rawa sara vakalevu na soli ke vakamatatataki vakavinaka na i naki ni soli.

Au sa vakatura tiko e na pepa qo sai koya na kena dau vakauti na i vunau vakapolitiki se i tukutuku se propaganda me yacovi ira na noda. Qo na cakacaka ni valu vosa, ka na qaqa ga o koya e levu na veika ena tukuna tiko ka veikauyaka e Viti.

Qo na qito e ratou sa vakayacora vinaka sara tiko na FFP e na gauna qo ka ratou sa vakayagataka tiko kina na Fiji Sun me sa nodratou waqa ni vakalele – vehicle for sending out its propaganda.

Ia ke sega ni vakayacora na SODELPA na veika au sa tukuna tiko yani oqo e sa na dua na i lakolako dredre e da na lako kina na i taukei ka ni sega na veivakararamataki.

Sa dua na gauna balavu na neitou sa volavola tiko e lewe vica na i taukei e na noda pepa qo na Nai Lalakai, ka sa dua na ka na veivakasama vinaka keitou sa biuta tiko ka rawa ni ratou laki vosa tiko kina na loma ni palimedi na noda mata e na vukuda na itaukei. Au na lesu tale e na i valu vosa – charismatic speakers, ka sa tiko e vica e na loma ni noda i soqosoqo ni politiki qo. Tarava na kena tuvai na vosa me veiganiti kei na gauna kei na veika e cauraka tiko mai ko FFP. Qo na politiki e na sega ni rawa ni laki caka voli na galu wili kina e na taudaku ni palimedi.

Ia au raica ni ratou sega soti sara ni vakabibitaka tiko na tikina oya, ka ratou vinakata tikoga me ratou vakalelewa tikoga e na veika e cakava tiko na FFP me vaka na Public Accounts Committee, na nona lasutaka o Khaiyum na nona i tukutuku ni yau, (assets and liabilities), na nona laki sara qito na i liuliu ni Matanitu kei na so tale ka levu na lewenivanua e ra sa kila tu.

Na ka me nanuma deivaki tiko na SODELPA ni FFP e sa cakava tiko na veika e ratou nanuma ni donu vei ratou me vaka ni sa tu vei ratou na i wiliwili kei na veidigitaki -mandate ni lewe ni Vanua me ratou liutaki Viti. Dina ni ratou sa vakayacora tiko na veilewa e so me butuki kina nai taukei, ia ya na nodratou dodonu vakamatanitu veiliutaki. Na cava e sa cakava tiko na i To ni Veisaqa me rawa ni na veisautaka kina nai lakolako sa da lako tiko kina qo ni oti na veidigidigi ka tarava? E na gauna qo e sega ni dua na ka e se bau laurai se vakadinadinataki e na tikina qo.

Sa vakayagataki tikoga na mona livaliva me keimami wilika ia e yaco tikoga e na loma ni mona livaliva. E sega ni laurai me ratou muria e vica na gaunisala ni vakau i tukutuku e na Vanua, se kina vanua ni tu vakacakacaka, ka vaka kina e vavalagi me vaka e sa vakaraitaki toka e cake.

Na Vanua me ratou vosa kina na noda Mata e na loma ni palimedi me rawa ni ratou vakayadrata tiko kina na mona ni taukei ka vakararamataka tiko e sa dodonu me sa tekivutaki makawa, oya e na nodratou digitaka me ratou vosa sara ga e na veika e tara na uto kei na nave ni kawa i taukei me vaka na:

1. kena vakalesui mai na Mataveilewai i Taukei, 2. Na lawa ni veikorokoro -framework, me kauta lesu mai na veirogorogoci e na dua na koro vakaviti, 3. na mataveivaqaqai ni qele e na kena sa laki taura tu qo na matanitu e 3.1 na milioni na eka na keda qele na i taukei, 4. Na mataveivakaqaqai ni tutu vakavanua, 5. Na bisinisi ni Taukei, Na i lavo me solia na matanitu vua na kawa i taukei e na veiyabaki, 7. Na noda i yau bula ka tiko e na loma ni qele, 8. Na noda vei tabacakacaka na i taukei. Qo e vica wale sara na vanua e ratou rawa ni kele tiko kina vakabalavu ka kauta cake tiko mai e na veigauna ni yaco na bose e na palimedi. E sega ni dua na ka ke ratou lewe lailai tiko. Na ka e bibi taudua ni sa biu rawa mai tautuba ka sa talai na vosa me da kila na i taukei ni sa rawa ni valataka na i soqosoqo vakapolitiki qo na veika dina e baleti keda. Sa qai sega ni vakayacori na tikina qo, sa qai mai yaco tiko yani e dua na mata kakase bula e na social media.

Au vosa tiko e na veitokoni mai na Vanua, kei na Lotu, ka?u sa sereka vakalailai e cake na vanua e dodonu me ratou butu tiko kina na SODELPA e na Politiki, kau a vosa e na macawa sa oti ena kena gadrevi me ratou duri vata tu na Vanua, Lotu kei na Politiki.

Au vinakata me kila na i liuliu ni To ni veisaqa ni lakolako e sa mua kina na i taukei e sega ni koya na i tuvatuva eda a tu kina e liu- Sega! Na kawa i taukei e na gauna qo e sa valuti – ka sa dodonu me ratou dabe ka vakasamataka se gaunisala cava sara mada e na ganita me sotava na i valu sa lako tiko mai na FFP.

Qo e sega tiko ni vakayacori. Dau cavuti tu e na mataivalu na reasonable force se na kaukauwa me na veiraurau kei na kaukauwa e sa solia tiko mai na FFP. E ratou tamata ga. Na kena butuki na kawa i taukei, vata kei na cakacaka vakaveidabui-corruption sa vakayacora tiko e na matada na FFP e na veisiga, sa gadreva kina me sa toso cake -na vakavakarau ni to ni veisaqa ka gadrevi kina na cakacaka vakaukauwa mai na kena e sa vakayacori tiko e na gauna qo.

Sa kena gauna me sa so na noda i liuliu vakapolitiki kei na vica na noda turaga me ra sa tucake ka vosa e na veika oqo, ka wili tiko kina na nodra na bolea na vesu e na kena valataki na veika dina- da raica na nona bula o Nelson Mandela mai Aferika. Ia, ke tu dina na yalo ni kauwai me baleta na tamata kei na i yau bula kei na noda kawa e na veisiga ni mataka, sa dodonu me sa basika oti na yalo ni soli bula vaka oqo. Ni ratou sega tiko ni yavala na SODELPA kei ira na turaga kei Viti kei na Lotu Wesele, e ra sa laki yavala e dua na i wase ni lewe ni Vanua mai Ra kei Nadroga ena nodra sa sega ni vakabauta na veiliutaki sa vakayacori tiko nikua.

Na ka au via tukuna vua na i liuliu ni To ni Veisaqa ke nanuma tiko me na cadra cake tale na veiliutaki vaka Confederacy e Viti (me vaka na nona laki vakaturi Rt Epeli Ganilau me Presitedi ni noda Vanua, dina ni sa kila tu na sega ni rawa na lomana), au via vakaraitaka vei koya ni sa na sega ni rawa na tikina oya, vaka vo ke ratou siro na i lala ratou vakatokai tiko e na veigauna sa oti na vosa vakavavalagi – na Big Three, me ratou curuma na loma ni Vanua, Sokota na waitui ki na veiyanuyanu, cabeta na veiulunivanua, ka curuma na veikorokoro vaka cakacaka, ka yaco mai ki Valagi me ratou vunautaka na duavata ni taukei ka vakaraitaka na cava e ratou sa nanuma baleta na noda i lakolako e na veisiga ni mataka. Qo ga na gaunisala e ratou na qai rawa ni na cadra tale kina. Me se tei wawa mada na i tutu ni big three (3), me vaka au sa tukuna oti mai cake ni valu sa valuti kina qo o Viti e sa gadrevi kina me talave cake na i vakarau ni veiqaravi, me ratou sa siro na i liuliu ni matanitu e tolu(3) ratou sa tiko e a gauna oqo.

Au sega ni vakabauta ni dodonu me ratou dabe toka ga me ratou qai nanuma me dua e na valataki ratou ka me ratou dabe tale e na nodratou i dabedabe me vaka e liu. Sa sega ni kena gauna qo. Sa nodratou sa yaco tiko qo e ratou sa mai liutaki keda na i taukei.

Au nanuma meu toka rua taka tale mada na veitokoni e dodonu me solia na Lotu kei na Vanua vei SODELPA.

Au raica ni tiko na leqa e na yasana tolutolu baleta tiko na kena dau soli gona vakaveitalia na veitokoni-your word is your deed. E na dua na gauna lekaleka sa oti e taba kina e na noda pepa na nodrau sa mai veiyaloni na Lotu Wesele kei na Matanitu e na vuku ni kena sa kauta yani e vica na iyaya makawa na i liuliu ni matanitu mai vavalagi me vakasuka lesu kina Lotu Wesele.

Sa sega na domo ni vunau vakadodonu e cakava ko Jisu e na noda Lotu levu e na gauna qo. Au sega ni vinakata meu nanuma ni vuni nodratou sa solia nodratou veitokoni na lotu kina Matanitu sai koya na kena sa vakatarai qo me ra sa basa tale ka veisisivi sere na Lotu Wesele e Viti kei Rotuma. Ke sa vaka oqo, ia au nanuma ni sa volitaki oti na lotu i Jisu e na vica wale sara na tikini siliva ka sa vuni nodratou sa galu tu e na siga nikua. Qo e dua na i tavi e dodonu me na raica lesu tale mada na lotu, baleta ni dodonu me tucake tikoga e na dina ni Vosa ni Kalou. E vinaka na vosa vakadodonu ka ca na loloma vuni. Au nanuma ni dodonu vua na lotu wesele me tu vakadodonu ka vunautaka na ka dina ke nuitaka dina tiko na Turaga ko Jisu Karisito, me na bolea kina na cava ga e navirikotora na matanitu sa veiliutaki tiko qo. Ke dou sa rere na veiliutai e na Lotu Wesele, ia e sa na qai yawa sara na i vavakoso e na nodra tucake taka na dina. Kaya nai VolaTabu, ke dua vei kemudou e vakacalai ira na lalai oqo, e vinaka cake me vesu e domona e dua na vatu ka kolotaki kina wai titobu. Oya na i yaloyalo au sa raica toka e na vanua eratou sa galu- Sa warai na Yalo Tabu, sa sega na kaukauwa, ka sa muria saraga mai na rere vakaitamera, me vaka e a yacovi Pita e na bogi e a cakitaki Jisu kina.

Kevaka madaga e sega ni vakatarai na basa, veisisivi laga sere, se cava tale, e dodonu ga me tucake tu e na dina i Jisu, o koya e sa mai tutaka tiko na Lotu e na dua na gauna balavu e Viti.

Au kerei kemuni na i vakalesilesi liu ni Lotu mo ni raica lesu tale mada na itavi ni Lotu ka me dua na nomudou i tukutuku matata vei keimami na lewenivanua se dou tiko e vei e na vuku ni leqa e sa yaco tiko qo e na noda Vanua. Ena qai kuri tale yani.

E a liutaka tu e liu na tabana vakalawa ni Tabacakacaka ni Taukei ka rawata na nona koroi ni (1) Bachelor of Laws- Bond Uni; (2) Master of Laws- Queensland University of Technology- 1996 kei na (3). Master of Business Admin mai USP ena 2008. Ena gauna oqo e sa saga tiko na nona koroi ni PhD ena Extent of the Recognition of Customary Law in Fiji. Na veika e cauraki eke e nona vakatabakidua ka sega ni Nai Lalakai.