NA duidui e sa basika tiko e na noda veivanua e Viti e na kena tawani na veitutu Vakaturaga e ra se lala tiko e sa gaunisala tiko ni leqa kei na yaluma ka sa kauta mai na caca veiwekani e na kedra maliwa na wekada na tu e nakoro ka sa bau laki tarai keda na tu e na vanua vakacakacaka kei ira na tiko e valagi e na gauna qo.

E sa muria sara tikoga mai na yalo ni rusa kei na mate ka valuta sara kina na bula vakayalo.

Qo na vanua e sa laki yacova na veivosaki ni tutu ni veiliutaki ni veivanua oqo, ka kevaka e sega ni na curu e loma na matanitu e sa na vakavuna e dua na tiko yavavala levu e na noda veivanua ni sa na vakayacori na veitaratara ka rawa sara ni na yaco kina na mate.

Mai na vakadidike e sa vakayacori oti, e sa koto kina e dua na i tavi vakalawa e na usouso ni tabadratou na tabacakacaka i Taukei me ratou na raica ka vakasamataka tale mada na nodratou i tavi ka tiko e na iTaukei Affairs Act ka tovolea me ratou walia na leqa levu sa tiko qo e na noda veikorokoro kei na vei Tikina, Yasana kei na Vanua.

Au nanuma ni bibi na veitalanoa e na ulutaga qo e na kena sa sega tu ni se qaravi na cakacaka levu ni veivakagunuvi e na 2077 na i tutu ni liuliu vakamataqali ka vaka kina na 551 na Turaga ni Yavusa ka ra e veiletitaki tu e na gauna saraga qo. Qo sa dua tiko nai wiliwili levu vei keda nai taukei.

Au vakavinavinaka tiko kina vakalevu vua na Kalou e na vuku ni katuba e dolava tiko e na noda pepa oqo na Na i Lalakai, me rawa ni vakayacori tiko kina na veivakararamataki e na wasewase ni bula vakavanua qo- sai koya na kena dodonu me na vakayacori na veivakaqaqai kei na kena vakatulewataki na veitutu e ra sa lala tiko me rawa ni kauta mai na duavata kei na tiko vinaka e na noda veikorokoro, Tikina, Yasana kei na Vanua me vaka e virikotori e na i Taukei Affairs Act ka tauyavutaka taumada na Tabacakacaka i Taukei ka sa tiko e na gauna oqo.

Na veika me da na kila tiko na i taukei ni sa buli oti tu na lawa ni noda tiko vinaka kei na noda veimaliwai vinaka, tiko sautu ka tiko veilomani na i Taukei, ka tiko e na taba ni lawa ni Matanitu ka vakatokai na i Taukei Affairs Act ia, e ra sega tu ni vakayagataki, ka sa da toso tu ga e na ?vakavanua style? e na kena dau vakameautaki na ka e ra sega tu ni qaravi.

Au vakabauta ni rai qo e se tiko ki na Tabana ni Taukei, dina ni sa toso sara e liu na bula ka da sa tiko oqo e na i ka 21 ni Senitiuri, ka sa dodonu me namaki na veisau ni bula vakaitikotiko ena noda veikorokoro ka sa sega ni vaka kina e liu.

Nikua na noda veikoro vakaviti e sa via vaka tu ga na taoni ka ni tamata e ra sa bula tu kina sa tara tu na nodra bula na bula ni veisau sa kauta mai na draki vakavavalagi-westernisation.

E sa sega ni rawa ni tou na veisoliyaka tiko na i tutu vakavanua se tataunaka wavoki, ka ni sa koto kina e dua na i tavi levu me na qaravi kina na bula raraba ni taukei e na i tikotiko vakaviti ka dodonu me sa dua ga e liutaki ira.

NA VUNI KENA DAU BULI NA LAWA

Au via vakaraitaka vakalekaleka ni lawa e dau buli me rawa ni wali kina e dua na ka e sega ni dodonu tiko me vakayacori se sega ni vakayacori tiko ka dodonu me na vakayacori me rawa kina na vinaka kina na bula e na dua na vanua e nanuma na matanitu me na veiqaravi kina e dua na taba ni lawa.

E sa vaka kina na i Taukei Affairs Act e na gauna e a buli kina, e ra a nanuma taumada na dau buli lawa e na gauna oya ni lawa oqo – i Taukei Affairs Act, me sa na tiko me na wanonova tiko na bula raraba ni i taukei e ra bula tiko e nakoro, ka solia talega na kaukauwa vua na i Taukei Affairs Board me yadrava tiko na bula vakoro e na nodratou cakacaka vata kei ratou na i vakalesilesi liu ni Tabana inTaukei (PS I -taukei Affairs kei ratou na nona i vukevuke), e na kena qarauni me na sotavi tiko na i naki ni iTaukei Affairs Act.

NA I TAUKEI AFFAIRS ACT

Na tabana e 6 (1) e na i Taukei Affairs Act, e tukuna tiko na kena vosa vakavavalagi ni ?.?the iTaukei Affairs Board subject to the approval of the Minister (for iTaukei affairs) may make regulations, to be obeyed by all Fijians, providing for the peace, order, welfare and good governance of Fijians.

Na taba ni lawa qo e tukuna tiko ni 4 na i wasewase ni bula e na veikorokoro e rawa ni ratou navunavuci kina na iTaukei Affairs Board me ratou vola lawa kina ke sa laurai tiko ni sa lutu sara vakalevu se sega ni qaravi tiko vakavinaka sa laki vakaleqa tiko na bula vakoro ka sa vakavuna tiko kina na kena la?ki vakaleqai tiko na 4 na veika bibi oqo; Peace, Order, Welfare and Good Governance.

Na vanua qo me na cakava kina na nona vakadidike na Tabana i Taukei me vaka e da sa kila tu nikua.

Na sega ni teitei, gunuvi ni yaqona, sega ni ra se gunu nai taukei. Biu vanua vakaveitalia, sega ni soli ni yasana kei so tale na ka e vauca na nodra tiko vinaka na tiko e na koro.

E na vuku ni ulutaga au volavola tiko kina nikua, e dodonu me na kila na tabana i Taukei ni tiko na nodratou i tavi vakalawa ni qarava na kena vakaqaqai na lala ni tutu vakavanua e na tabana 6 (1) e na ruku ni ulutaga na governance- veiliutaki.

Ke na i balebale ke sa raica na tabana i Taukei ni sa malumalumu tiko na tabana ni veiliutaki-governance, ia e sa dodonu me sa na buli lawa me na walia.

Qo e wili kina na lala ni tutu ni veiliutaki vakavanua, ka rawa ni cakava na Board baleta na veivakaqaqai ni veitutu qo.

Vakabibi ni leqa e tara mai na veiliutaki- governance, e la?ki tara talega na Order- bula vakaivakarau, kei na bula veilomani-peace kei na bula ni veiqaravi-welfare e na noda vei tikotiko vakaViti.

E rabai levu sara toka na kena rawa ni na vakayagataki na s(6) (1) ni taukei affairs Act, ka ni umani kece tiko e loma na gacagaca kece ni veika e dodonu ,me sotavi tiko e na i tikotiko vakaviti ke tiko na veiliutaki vakavanua.

NOQU RAI-OBSERVATION

Ni toso tiko na noqu i vakamacala, au raica ni vanua e raba i lalai sara e ratou vakamacala toka mai kina na noda tabana qo ka ni ratou toka ga e na ulutaga ni veivakagunuvi ka sega tiko ni ratou kila ni veuliutaki vakavanua e sema kina i tavi kece sara vakavanua me rawa ni na qai laki sotavi kina na i naki ni tabana 6 (1) sai koya na Peace, Order, Welfare and Good Governance.

Ni ra sega tikoga ni liutaki e sa na sega ni sotavi na i naki-objective ni s6(1) ni taukei affairs act.

E dodonu me na kila na tabana ni taukei ni na veimataqali kece sara, veikorokoro, veitikina, veiyasana kei na veivanua e viti e ra se lala tu oqo na kena i tutu vakavanua e vakatokai e na vosa vakavavalagi na – INSTITUTIONS- ka ra bula tiko kina na tamata kei na kedra i wasewase ni bula me ra na rawata (veivakatorocaketaki, vuli, lotu, taba gone, yaubula, qara i lavo etc), ka gadrevi kina na veiliutaki na kena lewa e ratou sa laurai ni ratou sa via levea tiko qo.

Ena qai kuri tale yani.

E a liutaka tu e liu na tabana vakalawa ni Tabacakacaka ni Taukei ka rawata na nona koroi ni (1) Bachelor of Laws- Bond Uni; (2) Master of Laws- Queensland University of Technology- 1996 kei na (3). Master of Business Admin mai USP ena 2008. Ena gauna oqo e sa saga tiko na nona koroi ni PhD ena Extent of the Recognition of Customary Law in Fiji.

Na veika e cauraki eke e nona vakatabakidua ka sega ni Nai Lalakai.