Update: 10:18AM NI sa bula vinaka tale.
Au sa vakamacalataka toka vakacaca na nodrau i tavi na Vanua kei na i tikotiko Vakaturaga ni noda veivanua ka�u sa laiva toka vei kemuni mo ni na qai veiwaseitaka toka na kena matai lalai e dua na ka au nanuma ni na daumaka baleta na veika au sa tukuna oti tiko ni na mana kei na sau kei na vinaka ni noda bula vakavanua e toka ga e na nodrau dui dinata toka na i wasewase e rua (Turaga kei na Vanua) na nodrau dui tavi ni veisalagi se veivakarokorokotaki.

Ia, e dua na leqa levu e sa mai laurai e na vica na yabaki sa oti yani sa i koya na kena sa mai tau – i- ra na i vua ni noda colata na noda i tavi (cola Turaga kei na nodra qaravi na Vanua) ka ni lewe levu sara era sa lade e taudaku ni rigi ni veiqaravi oqo ka sa laurai tu nikua na vuana.

Sa vakaweleweletaki na i tavi ni Vanua ka vaka kina na nodra na Turaga ka sa curu uciwai kina na veiwekani e rua qo.

Eda na duavata ni a sega ni a vakarautaki beka na veiwekani e rua qo me sotava na veisau e sa tara mai na noda Vanua ni oti na kena tu vakataki koya ko Viti e na 1970.

Ni sa vaka tu oqo na kena leqa na veiwekani e rua oqo, e sa qai vakavuna na kena sa lutu tikoga ka sega ni vinaka ni bula e na veikorokoro me vaka au sa volavola tiko kina e na vica na vula sa oti ka�u a vakatura tiko kina ke rawa ni kau lesu tale mada mai na lawa i taukei kei na kena Mataveilewai me vaka ni koro e na gauna oqo sa vaka tu e dua beka na koro ni vakacegu mai na qaravi i tavi (retirement village) ka ni sa toso sara tu vakamalua na qaravi tavi e na veisiga ka sa sega tu ni dua na Order se lawa e virikotori me rawa ni dua kina na bula vakaivakarau se regulated time me vaka sa tu e na vanua ni cakacaka nikua.

Sa kena i rairai ni qo ni o keda na sa tu e vanua ni cakacaka e sa da toso tikoga ka ciqoma na veisau ki na bula vaka-demokarisi ka vaka kina ira na wekada na tiko i na veikorokoro e na nodra sa guta tikoga yani na bula vakavavalagi ka levu era sa biu vanua tikoga mera la�ki vakaitikotiko e na koro vakavavalagi.

Na vakasama oqo e na dina vakabibi ki na bula mai na veiyanuyanu e dua na ka e sa na rairai sega beka ni rawa ni na vakalesui vakavo ke me da na vukei me da taura na i wasewase ni lavo dina e dodonu me noda mai na matanitu.

Oqori me da dui lesu me da la�ki dui qarava na keda qele, ia, e dua na ka e na rawa ga ke me na noda tale na veiliutaki me vaka au sa vakaraitaka oti tiko yani.

Qo na vuna e tukuni tiko kina ni sa dodonu me da sa saga me noda tale mada na veiliutaki e na matanitu e dua na ka e na sega ni rawarawa e na gauna oqo ka ni lewe levu na i taukei e sa kosova na laini ni bula vakoro ka sa gole na lomadra ki na bula vakavavalagi ka ra sa wili talega kina na luvedra koya e sa la�ki osodrigi kina na koro vaka-cakacaka kei na sega ni cakacaka ka kauta mai na leqa ki na matanitu.

Ia, e se sega ni bera ke na lesu tale mai na Lawa i Taukei kei na kena Mataveilewai ka mera lesu i nakoro na sega tu ni cakacaka ka la�ki cakacakataka na nodra qele.

Na gauna e sa na yaco kina oqo e sa na qai uasivi sara baleta ni da sa na qai cakacaka taucoko na yabaki 18 ka lako cake kei ira era sa sega ni vuli ka lailai mai na nodra yabaki mai na 18 ka sa na qai tawa na liga ka lesu tale mai na veivakarokorokotaki vei rau na Vanua kei na Turaga ka totoka mai na bula vakavanua ka solia e dua na i nuinui vei ira na luveda ni na rawa talega kina na vutuniyau ka sega ni tiko taudua ga mai na taoni na i lavo era vakaqara tiko.

Au nanuma ni lewe vica na noda dau veiliutaki era sa na rairai vuli mai na veiliutaki sa oti ka sa qai taucoko mai na nodra rai ni rawa ni dua na matanitu me vakataki ratou na FFP e na veisautaka na ka e baleti keda me vaka eda sa donuya tiko e na gauna oqo.

E sa na dodonu kina me sa na taqomaki ka viribaiti vinaka sara na veika e noda ka lesu mai na lawa i taukei kei na kena Mataveilewai ni oti na veidigidigi ka tarava.

Sa dodonu talega me da sa na dui tarogi keda talega na i taukei e na gauna sara ga oqo.

Ke dodonu vaka kina au nanuma me sa tei dua sara ga mada ga na noda referendum na i taukei me tarogi na lomada se cava eda vinakata. Me da sa butuka na veiwekani ni Vanua kei na Turaga ka toso i liu.

Me da laiva mada na veitalanoa ni noda kuila sa tukuni tiko qo me na veisau ka me da sa veitalanoa mada e na vanua me da na koto kina e na vuku ni kena sagai tikoga me lesu tale mada mai na totoka, na sautu kei na talei ni bula vakavanua au a kaya voli mai ni na rawata ga na lawa i taukei kei na kena Mataveilewai.

Qo na taro levu e tiko me da na sauma na kawai taukei.

Ni bera tiko mai na lawa i taukei, au nanuma ni noda bose ni Tikina me sa Bose ni kena laurai lesu na i teitei e sa tei e na veimacawa ka ra wili ka vinaka sara ke me sa laurai talega kina na i yaloyalo ni bula vakayalo ni veitikina se sa vakacava tiko.

Sa dodonu me sa dua na veisau levu ni rai ka sa gauna ni yadra me da raica ni waqa ni vakalele e da a vodoka tiko mai ni oti na tu vakataki koya o Viti.

Ko ya na Bose ni Yasana kei na Bose ni Tikina, e dua na yavu levu ni kena sa kau mai vei keda na bula gogo baleta ni tiko kina na ka e vakatokai na kerekere ni veivuke kina matanitu kei na vakararavi, dina ni rawa ni tosogi kina e levu na veika vinaka.

Ia, ke me da raica na bula ni solesolevaki ni vinaka tu na nodrau veiwekani na Vanua kei na i tikotiko Vakaturaga e tu sara e cake na veika e rawa ni da rawata ka sega na vakararavi ki na matanitu.

Mera sa dabe nai taba Turaga gone e na veikorokoro ka tukuni se vakamacalataki vei ira na nodra i tavi.

E na salavata oqo na bula ni tuvatuva ka me baleta saraga na nodra sa na veiliutaki mai muri ka mera vakarautaka mera rawa nira Turaga kaukauwa ka rawa ni qarava na Vanua ka sa koto na kena yavu-Lotu, vuli kei na cakacaka se caka bisinisi.

Nikua sa sega ni ra kila nai taba turaga gone na nodra i tavi.

Qai yacova mai na nodra gauna mera sa veiiutaki sa qai laurai ni sega tu na ka vei ira ka lala na bula baleta ni sega na vakavakarau se tatadra kei na veivakarautaki baleta na i tutu.

Era sa nanuma tu ga ni ra sa na laki qaravi ka ra vakawelewele voli tikoga qo talega e dua na vuni kena ra sa lutu tu nikua e vuqa na i tikotiko vakaturaga ka sa la�ki leqa kina na nodrau veiwekani kei na Vanua.

Ke sa qai sega tale na lotu e sa na dredre na nodra cakacakataka na nodra i tavi.

Ke qai mai sega yani na kila se experience ni bula sa na leqa sara vakalevu vakabibi ni sa tu na bula ni galala vei ira na vanua.

Sa i koya tale ga qo e levu na nodai tikotiko vakaturaga e ra sa malumalumu kina ni sa sega na veivakabauti mai vei ira na Vanua.

Qo e dua na ka e dodonu me sa yadrava sara ga vakavinaka o ira na veiliutaki tiko ena Vanua ka sa veivuke tiko kina na tabana i taukei ena gauna oqo ka vaka me na lesu tale mai na veiliutaki vakaturaga e na noda vanua.

Sa i koya tale ga oqo e dua na i ulutaga e dodonu mera na veivosakitaka na noda Turaga kei na kena daunivakasala mera na sureti e na nodra veivosaki ka namaki me na dabe e na yabaki oqo.