Update: 10:38AM NI bula vinaka na Turaga kei na Marama. Nikua au gadreva me�u na vakamacalataka vakalekaleka eso na rivarivabi e tiko e na i To ni Veisaqa vata kei au me baleta na palimedi.

Dau vakawasoma ni gauna e dau dabe kina na palimedi au dau biuta na noqu i tukutuku e na Mata ni Vola (facebook), na vuna e baleta ni nona gadreva me da kila na lewei Viti na veika e yaco tiko e na palimedi.

E kaya o koya vei iratou mada ga na i To ni Veisaqa ena veidigidigi me ratou na mai vakaitavi ka gole talega ki na palimedi e na dua na rai e na vakanuinui me na kauta mai vei keda na vinaka.

Vakanuinui talega ni na vakayagataki na Bose Lawa ena kena i naki.

Ia, e sa yacova mai e dua na gauna nikua e sa vaka me vakayagataka tikoga na matanitu na Matabose oqo me vakayaco lomana ga kina me kakua ni muria na kena i veituvatuva eso ka tu e na Lawa Vakaturi se Standing Orders ka qarava na kena vakayacori na bose.

E vakarerevaki sara na kena qo baleta ni matanitu e tiko vua na i wiliwili.

E rawa ni biuta ga mai e dua na nona mosoni kevaka e sega ni tarovi na nona kaukauwa me na vakayacora ga na ka e vinakata.

Dua e vaka beka o koya ka sa vakayacori oti ko ya na nona vakacegui na Gone Turaga na Tui Cakau o Ratu Naiqama Lalabalavu; nona vakarau vakacegui na i liuliu ni To ni National Federation Party o Dr. Biman Prasad, ka ai liuliu ni Public Accounts Committee.

Kevaka e na sega ni qarauni na tikina oqo e na rawa ni dua na siga qo e na rawa ni biu mai e dua na mosoni me vakacegui e dua se tauci e dua nalewa baleti koya.

Oqo na rivarivabi e sa koto ena loka ni palimedi e na gauna oqo.

E vica na veisau sa mai vakayacori e na vula ko Feperueri e na palimedi me vakayaco lomana kina na matanitu ka kakua ni tarovi mai na dua na yasana.

Tolu na veisau lelevu e a mai caka ena vula o Feperueri, dua na veisau ni Standing Order (Lawa Vakaturi) 35.

Na Standing Order 35, qo na gauna e dau soli kina e liu vua na i To ni Veisaqa me kauta cake yani na veinanuma kecega me na veivosakitaki.

Mai na noqu kila o au, ka sa vicas toka na gaua au dau vakiatavi kina e na palimedi e na gauna se Daunivosa (Speaker) kina e na palimedi na Gone Turaga na Peresitedi vakacegu, Ratu Epeli Nailatikau, na ka au dau cakava e dau solia vakatabakidua e levu sara na gauna vua na i To ni Veisaqa me cauraka cake yani na veika vinaka kei na veika ca e baleta na matanitu.

Baleta na ka ga e rawa ni vuli mai kina na vinaka ni veiqaravi ka dina ga ni dau druka na i To ni Veisaqa e na kena laveligataki.

Ia, na ka ga e vinaka kina vua na matanitu ni na vakavinakataka na nodratou veiqaravi e na nodratou vakalewai vakavinaka ka vakamatatataki vei iratou na veitikina kece ko ya.

Ia, na ka sa cakava tiko na matanitu oqo sa tarova na ka kece me kua ni cauraka mai na kece e na vuku ni nona cala e na vuku ni veivakavulici mai n ai To ni Veisaqa ka dina ga ni na sega ni dua na ka e rawata na i To ni Veisaqa.

Mai liu e rawa ni vakayataki na Standing Order 35 e na veitikina kecega eda rawa ni kauta yani me veivosakitaki.

E na gauna oqo sa vakatabui oya sa solia ga na gauna ki na matanitu me dua na vosa ni minisita (Ministerial Statement) ka sega ni veivosakitaki.

Vei keda na dau sarasara e na retio i yaloyalo e na vuku ni veivosaki e na palimedi dau tiko na gauna ki na i To ni Veisaqa me dau cauraka na veileqa kei Minisita ko ya se kudru mai yasana koya me rawa ni kilai ka me vinaka kina na matanitu, me vinaka kina na nona veiqaravi.

Na vosa kei na veika e cauraka tiko yani na i To ni Veisaqa ena yaga, ia, e na lusi tikoga kevaka ena laveligataki.

Na ka ga e vinaka kina ni tuvalaki se tukuni e matadratou na veiliutaki e na vakavinakataki iratou me tosocake kina na i vakarau ni nodratou veiqaravi.

Na i naki kei na i tavi ni To ni Veisaqa.

Na veisau e sa yaco tiko oqo sa sega ni vinakati me da na vakalewa mada ga na matanitu.

Dua qo na Standing Order 35.

Na kena sa biu tani oqo sa na sega ni veivosakitaki.

Sa na sega ni rogoci na noda neitou tucake me cauraka na leqa e laurai tiko.

Na veisau oqo e sa na dua ga na vosa nei Minisita mai yasana kadua ka dua na kena i sau mai na i To ni Veisaqa ka oti.

Na i karua ni veisau sa i koya na Standing Order No. 37.

Na Lawa Vakaturi 37 e solia vei keda na galala ki na lewenivanua me da kudruvaka e dua na Lawa Vakaturi e na palimedi me na rogoci na ka kecega e na kau cake.

Na tikina oqo eda vakayagataka sara tikoga vakalevu na i Taukei e na vuku ni qele e soli tu vakaveitalia.

Oqo e na qele ka da nanuma ni soli tu vakaveitalia. a rogoci na nodra kisi e na tikina oqo na yavusa o Navauvau, na nodra kerekere mai Nawailevu mai Bua me lako yani me gole yani na komiti ni Lawa Vakaturi me la�ki dikeva na nodratou kauwai.

Kena dau lako ga mai e dua na kerekere me vaka oqo e sega tale ni laveligataki.

Veisau sa yaco mai oqo me 40 na pasede era laveliga qai rogoci e dua na kudru ka kau cake yani.

Na 40 na pasede ko ya e sa sega tu ga baleta ni keitou lewe 17 tikoga na lewe ni To ni Veisaqa.

E na qai rawa vakacava?

Na kudru ga e rawa sa i koya e solia mai na matanitu.

Na ceburaki kei na veika e vakayacora tiko na i To ni Veisaqa e sega sara ga ni dua na ka. Kevaka e caka na laveliga e na lusi ga, ia, e sa tukuni ga e matadratou.

Ia, na leqa au sa raica rawa mada e sa kau tani mada ga na tikina oya me da sa kua sara ga ni vakalewa na matanitu.

Sa noqu i vakasala vei kemuni na lewenivanua ni kevake dua na kudru me aleta na qele se i qoliqoli me kakua ni kau mai ki na i To ni Veisaqa baleta ni veika kece ko ni na kauta mai e na lusi.

Tovolea no curuma yani ki na matanitu baleta oya ena rogoci kina.

Na i ka tolu ni kauwai au gadreva me�u vakaraitaka na nona vakayagataka vakatani na kaukauwa ni Lawa Vakaturi 51. Na Stansding Order 51 e dau vakayagataki kevaka e vakatotolotaki e dua na Lawa (Bill).

Kena vosa vakavavalagi na; �It�s exception but not a rule�.

Na noqu rai ni kevaka e dua e vakatotolotaka e dua na lawa sa na sega ni veivosakitaki.

So na gauna e dau taura ga e lima na miniti sa pasi e dua na Lawa levu.

Dua na kena i vakaraitaki na Companies Bill ka sa caka ga vakatotolo me pasitaki ,ai ,e qai laurai e muri ni via 300 na cala e tu kina ka sa qai kau lesu tale mai.

E baleta ni sega ga ni kena i naki me dabe na palimedi ni lako ga mai e dua na lawa sa laveligataki sara.

Sa dodonu me da na tarogi keda kina se cava na yaga ni veidigidigi, na cava na yaga ni noda lako mai palimedi, na cava na yaga ni kena sega ni vakatarai me da veitalanoataka e dua na lawa e palimedi.

Dua na kauwai levu a tiko vei au ni sa via vitu beka na lawa ka sega ni sivia na 30 na miniti na kena pasitaki ga mai palimedi ka laveligataki.

Sa sega na tikina e dodonu me rogoci kina na domoda se veivosakitaki.

Kena i otioti beka e lako kina na noqu kauwai ka kauta tiko mai na matanitu me rawa ni vakavulici kina me vakavinakataki kina na nona veiqaravi na Standing Order 117.

Na i naki ni kena biutani na Standing Oder 117 me rawa ni vakacegui o Dr. Biman Prasad mai na i tutu ni jeameni ni Public Accounts Committee baleta ni ratou sega ni taleitaka na matanitu na veika e la�ki vakaraitaka e na tabana ni tukutuku.

Ia, oya na nona dodonu me rawa ni vakavulica kina na matanitu me toso vinaka kina na nona qaravi i tavi.

Sa qai mai taluva vakadua na kaukauwa vua na i To ni Veisaqa e liutaka na komiti oqo ka me sa digitaki ga e dua na matanitu me sa na liutaka na tabana oqo.

Na vinaka cava e na kauta mai?

E na vunia ga mai vei keda na ka e dodonu me da kila ena vuku ni vakavakayagtaki ni i lavo.

Sa dodonu me duavata me da masulaka me na lomani na noda vanua me kua ni kauta mai na veiveisau e na kena tabonaki na domo ni To ni Veisaqa.

Ko Niko Nawaikula e dua na loya gone i Taukei ka lewe talega ni palimeditalega e na i To ni Veisaqa. Na veika e cauraki e ke e nona vakatabakidua ka sega ni oka kina na niusiveva oqo.