SA i koya oqo na i toma ni tukutuku kei Nai Talatala Thomas Baker se o Misi Peka ka sa tekivutaki yani e na macawa sa oti e na vuku ni veivakararamataki vakayalo e a talai mai kina ki Viti e na 1859.

E tekivu na i talanoa kei Baker oqo mai Igiladi.

E na gauna e se qai yabaki vitu kina, sa nanuma na turaga nona i tubutubu me ratou sa gole ki Ositerelia na nona matavuvale, ka nanuma ni ratou na rawa-ka vakavinaka e na vuku ni nodratou bula. 

E a yaco na veikacivi ki na bula nei Baker me dua sara na i Talatala ni Lotu Wesele, ka yaco me sa vakau mai ki Viti e na i tavi vaka dau kau lotu. A vakaitikotiko voli voleka ki baravi me ono na yabaki kei ira era sa ciqoma na lotu ka sa dau veitaratara vakalevu kei ira na tamata yago vulavula e na gauna ko ya.

Ia, e a sega ni vaka kei ira eso na mataivalu e na ulu ni colo ka ra se bera ni sotava e dua na yago vulavula. 

E wati Baker o Harriet Moon ka a cabeta na i tutu vaka minisita e na Feperueri e na 1859 e na nona sa vakarautaki ki na i tavi ni kau lotu.

E a lesi mai ki Viti e na i ka 5 ni Epereli, 1859, ka rau qai yaco mai kei Radi ni Talatala o Harriet ni oti e dua tale na vula.

Ni oti e yabaki ono na nona veiqaravi voli e Viti, e ratou sa mani vakatikori sara e na koro ni lotu Wesele e Davuilevu ka toka e na bati uciwai na Rewa. 

E na yabaki 1867, e sa mua kina na i lakolako nei Nai Talatala Baker kei iratou na lewe walu e na i tavi ni veivakalotutaki ki na ulu ni colo.

Taudonuya na gauna oqori e a donumaka tu na gauna ni vakatulewa nei Ratu Seru Cakobau; ka a sa ciqoma na lotu.

Ia, e loma ni vanua era a sega ni duavata kei na nona vakatulewa e na gauna ko ya.

Era raica ni nodra gole yani e na kau lotu na i lawalawa nei Baker e dua toka na i vadi nei Cakobau e na sasaga me na vauci ira ki na ruku ni nona lewa.

Donumaka toka oqo e dua na gauna dredre ni sa qai vakatokai ga me Tui kei Viti o Cakobau e na i ka 2 ni Me, ka sa saga me vakarabailevutaka na nona kaukauwa ni vakatulewa e na vuqa na veiyasai Viti.

A ciqoma na lotu o Cakobau e na 1854. 

Ia, e na nodra vakasama na mataivalu e na ulu ni colo, na kena kau yani na Kalou vou oqo kei na i naki ni sasaga nei Cakobau, e vaka me rau veisemati.

E na loma ni colo e na gauna ko ya, e se kaukauwa ga kina na i vakarau ni bula ni ulu ni colo, na nodra dau so-Kalou vua na Kalou vu kei na nona vakatulewa ga na i wau.

E lailai sara na nodra dau veitaratara kei ira na vavalagi ka ra se taucoko sara tu ga e na i vakarau ni bula makawa e na nodra tovo ni bula kei na i vakarau ni veivaluvaluti.

E duidui na i talanoa e na veika e a yaco vei Nai Talatala Baker kei iratou na nona lewe ni lawalawa.

Dua na i talanoa ka kilai levu sa i koya na nona ucuna mai na i seru mai na ului koya na Turaga na Tui Navatusila, e ka tabu ka la?ki vakavuna sara na nona mate. 

Dua tale na i talanoa e tukuni nira a mokuti iratou ga o ira na veitomani tiko ki na ulu ni colo.

Rau a lewe rua ga na i lawalawa nei Talatala Baker, rau a dro bula. 

O iratou na kena era a laumoku mate, vakasaqari ka laukana.

E na gauna ko ya e se sega ni vaka e na gauna oqo me vakataki ira na Peace Corps e na nodra sa dau vakatavulici rawa e na i vakarau vakavanua kei na kena qarauni na veika e vakatabui, me vaka eda sa kila vakavinaka ni bera nira qai dewa yani ki na veikorokoro.

Dua vei ira na i vakarau e dau vakatabui e na i vakarau vakavanua e na veikoro vakai i Taukei sa i koya mo tucake vakadodonu tu e loma ni vale se dua na soqoni ka ra dabe toka era na kena vo. 

Oqo e i vakarau veibeci ka veikalawaci ka dau vakavuna na tiko yavavala.

E vakatalega kina na i vakarau ni veiveretaki.

Dau matau vei ira na mataivalu vakavanua e na gauna ko ya mera dau mokuta ga e liu na qavokavoka ni tamata. 

Na kena sega ni dau rokovi na i vakarau vakavanua vaka oqo me vaka na tucake tu vakadodonu ke ra dabe no na kena vo e dau rawarawa sara na kena dau mokuti na qavokavoka na i wau se i yaragi mai vei ira na bati se yadra.

E muria koto na tabu oqo na kena sega ni vakatarai ki vua e dua me tara na uluna se nona qavokavoka e dua tale.

Oqo e laurai ni dua na i vakarau torosobu, me vaka ni qavokavoka e bulia ga na Kalou ka sega ni tiko vua e dua na tamata na dodonu me tara.

A liutaka na i lakolako ni kena vakatetei na vosa bula ni Kalou ki na loma ni colo kei Viti Levu o Nai Talatala Baker, ka lako sivita na i tikotiko ni Turaga na i Taukei ni Waluvu e na bati ni uciwai na Wainimala e na loma ni yasana o Naitasiri. 

E na i tukutuku ni Lotu Wesele e vakaraitaki kina ni nona lako voli oqori kei iratou na lewe walu na nona lewe ni lawalawa, e sa lako siviti iratou ena tai kadua ni uciwai na Wainimala e dua na tabua ni mate.

E na qai kuri tale yani.