Update: 9:46AM NI oti koto ga e dua na drau vasagavulu vakacaca na yabaki mai na nona laumoku mate o Nai Talatala Thomas Baker kei iratou na lewe ni nona i lawalawa mai Nagagadelavatu e na 1867, e rau a vakamatei talega e dua na veiwatini e na vuku tikoga ni kena kau na vosa bula ni Kalou ki na ulu ni colo ni noda vanua.

E vakaraitaka ko Nai Talatala Ropoama Nabiri, ka veiqaravi tiko e na Tabacakacaka o Nadrau, ni a rawa ni qai mai laurai ga na nodrau sui na veiwatini ena kaukauwa ni Kalou ena kena vakayacori tiko na masu kei na lolo ni sa oti oqo e 129 na yabaki.

?E sega tale ni dua na kaukauwa keitou rawata kina na cakacaka qo, ena neimami masumasu ga kei na lolo ena loma ni vula va,? e kaya o Talatala Nabiri.

Tomana ka kaya o Talatala Nabiri ni oqo na nodrau sui na veiwatini ka rau a kau lotu yani ki na loma ni vanua qo na Colo North.

?Rau  na veiwatini oqo o Penisoni Dalituicama kei Mereoni Bale, ka rau kau lotu cake mai e na 1887 ka rau mani vakamatei mai vei ira na lewe ni vanua ena loma ni colo kei Savatu.

?Ena gauna e rau sa mai tauri kina na veiwatini qo me rau vakamatei, e rau a vesu ka biu e na loma ni qara vatu e Nakeito, oya e na dua na delana cere

kei Savatu,? e kaya ko Talatala Nabiri.

Tukuni e na kena i tukutuku e na vuku ni i solisoli ni Yalo Tabu e na raivotu, ni a solia vei Penisoni e dua na turaga mataboko mai Vuda e dua na i titoko ni bera ni cabeta cake yani na tuleita. A takosova yani na loma ni vanua kei Viti Levu ka nona i tokani voli na i titoko ka yaco sara yani e na boto ni ulunivanua o Nakeito.

Na delana cere oqo e dabe koto e na yasa ni tualeita, na gaunisala era a muria na vuda e na nodra i lakolako mai Vuda ki Verata. 

Ni dua e tucake tu e boto ni ulunivanua oqo e rawa ni raici Koro ni davo no mai ra ena yasa ni ulu ni uciwai e Ba ka via rauta toka ni 3000 na fute.

A raica e kea e dua na marama ka rau sa mani talanoa sara ka yaco me rau sa veiwatini, o ya o Mereoni. 

Rau mani veikau sara ki nakoro, ia, a mani lako yani na kena mataivalu ka kunei rau ka rau mani vesu.

Mani tukuni vei rau ke kaukauwa na nodrau Kalou, ia, me na qai vakabulai rau.

Sa qai vesu vakanadaku na ligadrau e na dua na kau ka rau mani kau ki na ulunivanua o Nakeitou ka rau biu ki loma ni dua na qara e delai Nakeito.

Ko ira na lewenivanua era raica e sa qai soli vei ira na tabua me i sogo ni gusu.

Mai na tabana e 1

E a kilai tikoga na tabua ko ya me i sogo ni gusu e na i matai ni tini na yabaki, ia, ni sa oti ko ya sa tukuni ni ko ya na tabua ni mataqali.

A lili toka na tabua ko ya e na loma ni vale ni Mataqali na Tabu Kanikani.

E tukuna na turaga ni Nabouono qo mai Udu, Macuata ni a vesu vata na ligadrau ka rau qai biu e na loma ni qara e na delana e cake e Nakeito. 

E na vica na yabaki sa oti a sikovi na ulunivanua oqo ka laurai tikoga e dua na qavokavoka mai tuba ni da irova yani e na qara e rau vesu no kina. 

�Rua na tabua e a vakayagataki e na vukudrau na veiwatini qo, ka dua vei rau na tabua qo e a vatonaki me rau veretaki kina, ia, na kena i karua ni tabua e cabo me kakua ni dua vei ira ena loma ni vanua qo me na dola gusutaka na nodrau vesu na veiwatini e na loma ni qara vatu,� e kaya.

E tomana ka vakaraitaka o Talatala Nabiri ni o ira mada ga na i taba tamata ena gauna qo era sega vakadua ni bau kila na kedrau i talanoa na veiwatini qo ka ni a cabo na kena tabua me kua ni tukuni se vakadewataki sobu na kedrau i talanoa.

�Ena kaukauwa ni masu kei na neimami lolo e vosa kina na Yalo Tabu vei keimami ka tukuna kina na yacadrau na veiwatini ka kunei ena qara mai Nakeito na kedrau sui,� e kaya o Talatala Nabiri.

Ia, ena Lotulevu ni macawa rua sa oti era a kauta kina eso na lewe ni vanua ko Savatu na nodrau sui na veiwatini qo ki na koro vakaturaga o Namoli me rau la�ki maroroi kina.

A nanumi ni oqo e nodrau sui ga e rua na lewei Savatu, ia, e sa qai dusimaka e dua na turaga ka tio vua na i solisoli vakayalo ni rai ni turaga ni Namoli ko Penisoni Dalituicama.

�Era kidacalataka mai Namoli na i tukutuku qo e na kena sa kau lesu yani na nodrau sui na veiwatini, ia, era a kila ga ni dua na tukadratou na Gone Turaga na Tui Namoli e a kau lotu ka ra sega ga ni kila se evei na vanua e a la�ki cava kina,� e kaya o Talatala Nabiri.

�A sega tale ni dua na kena i tukutuku era a bau rogoca.�

Ia, e na gauna e rau sa vesu kina na veiwatini oqo, e talanoataka o Nai Talatala Nabiri ni dua na vosa ni yalayala e a cavuta o Penisoni Dalituicama vua na marama watina ko Mereoni Bale ena gauna, ka vaka ne: 

�Ke sa lewa ni Kalou me daru na mate eke, kua ni leqa! 

�Ena dua na gauna mai muri ena kau lesu na suidaru ki na nodaru vanua�.

Ia, esa maroroi e na sautabu mai Namoli na nodrau sui na veiwatini qo e na siga Lotulevu ni macawa rua sa oti, ni oti na nodrau a laurai ena loma ni qara vatu mai Nakeito vei ira na mata masumasu ena loma ni Tabacakacaka o Nadrau kei Savatu ena i Wasewase o Tavua.