“IA, drau sa curu mai.”
Ya na vosa e a cavuta mai o koya na turaga e dabe toka mai e loma ni valenivolavola me lai qaravi kina na veitalanoa. Sa ia na veikidavaki, ni oti oya, esa kerei sara mera vakamacalataki ira.
E va toka oqo na veika e tukuna: “Ni bula vinaka na noda … . Vakalekaleka ga, o au o Jolami Lasawa. Au turaga ni Bagata, ena Tikina o Wailevu ena Yasana o Cakaudrove.
“Au sa mai veiqaravi tiko ena cakacaka, vakaitavi ni vunivola levu ni Lotu Wesele. Sa kena ikarua ni yabaki qo, 2025. Tekivu ena 2024 ena nodra veidigitaki na qase ni lotu, na lewe ni Bose o Viti ena 2023. Ya beka Sai na ivakamacala lekaleka baleti au.”
Ni a caka taumada na veitaratara vua na turaga vunivola levu, e a kerei me yavutaki na veitalanoa ena Yavu ni Vakavulewa ni Lotu Wesele. Sa mani tekivu kina na veitalanoa.
Sinoti, koniveredi
E volai toka ena Yavu ni Vakavulewa ni yaco e dua na veisau levu ena 1964. Oya na yabaki esa cokovata kina e vica na sinoti (synod).
“Na tolu na sinoti ya o ratou na Fiji Fijian, Fiji Indian kei na Fiji European,” e kaya o Talatala Lasawa. “Tolu na sinoti duidui qo baleta o keda ena gauna ya eda wasewase (division) tikoga, Wasewase o Viti. Ena gauna ya e dua ga na iwasewase, Wasewase o Viti sema kina koniveredi mai Ositerelia – Methodist Church Conference of Australasia, eda a sema kina.”
Ia ena gauna qo, esa 60 na iwiliwili ni wasewase e Viti.
E kuria na nona ivakamacala o Talatala Lasawa ka kaya: “O keda qo e dua na iwasewase. Dua na wasewase o Toga, dua na wasewase o Samoa, dua na wasewase o Ositerelia. O ira na wasewase kece ya era sema kece ina dua na koniveredi, na koniveredi mai Ositerelia.
“Ena 1964, sa qai tekivu me tatawasewase. O keda sa qai buli noda koniveredi vakataki keda.”
Nakiti na tawase
E vakamatatataka o Talatala Lasawa ni veika oqo e sega ni yaco vakasauri. Sa tiki tiko mai ni dua na ituvatuva.
“Ia e sega ni ka lekaleka na vakavakarau. Baleta na 1964 ya sa tekivu veivosakitaki tiko mai o Viti me sa tawase baleta sa na sega na Lotu Wesele mai Ositerelia,” e vakamacalataka o Talatala Lasawa. “Ratou sa na cokovata e tolu na mata lotu mai Ositerelia; O koya na Presbyterian, Congregational kei na Methodist. O ratou na tolu qo ratou sa qai vakatokai tu me Uniting Church of Australia.
“Ratou sa tekivu bucibucini tiko mai ni sebera na 1964. Ratou sa tukuna tiko mai e Ositerelia me sa twase o Viti. Tawase o Samoa ka me ra sa dui buli nodra koniveredi baleta na Lotu Wesele mai Ositerelia esa na vakarau cokovata. Sa na sega ni dua na Lotu Wesele ka sa Uniting Church tiko qo,” e kaya na tuiraga oqo ka dua toka na nona koroi ni vuku na PhD ena itukutuku makawa se history.
“Ya na vuna esa qai buli kina na yavu ni noda vakavulewa, na Yavu ni Vakavulewa ni 1964. Ia ya esa lako makawa tiko mai na kena veitalanoa na veika me baleta ni sebera na 1964. Era sa bose na qase me dua na yavu ni noda vakavulewa. Ia era a veivuke kina mai kea (vanua tani).”
Na veivakarautaki kei na veivuke oqo e sega ni yalania tikoga ena veinanumi ena masu. E laurai ka vakilai votu na veika e caka ena kena dodoki mai na liga ni veivuke.
“Era kau na qase ni noda lotu era lai vuli e Ositerelia me ra lesu mai me ra mai veiliutaki. O ratou o (Setareki) Tuilovoni qori e lako i Ositerelia, lako i Amerika, ra qai mai veiliutaki. Ya e tiki ni vakavakarau kece ya. Vakavakarau ni tu vakataki koya.
“O ira kece na qase, o ratou o Talatala Josateki Koroi, Talatala Sireli Caucau, Manasa Lasaro, o Paula Niukula, o Inoke Nabulivou. Era lako kece me ra la’ki vuli. Na inaki ni nodra lai vuli oya me ra mai veiliutaki ena loma ni Lotu Wesele (e Viti kei Rotuma) ni sa tu vakataki koya.”
Yavu ni Vakavulewa
Ia sa tawase na Lotu Wesele mai na kena e Ositerelia ka sa dua na kena koniveredi se conference. Ka sa dua talega na Yavu ni Vakavulewa.
“Ia sa mai dua tu na noda yavu ni vakavulewa. Qo esa yavu ni vakavulewa vou, ciqomi ga ena yabaki sa oti, 2024,” e kaya o Talatala Lasawa. “Ni sa oti e 10 na yabaki, sa na qai caka na kena railesuvi e dua na yavu ni vakavulewa; 1964, ’74, ’84, sa qai lako mai e dua na gauna ya e vaka me sa leqa vakalailai ni donuimaka eso na leqa lalai ni lotu. Dua na 2016 ga, dodonu me qai railesuvi ena 2026. Ia qo esa ciqomi ena yabaki sa oti. Esa railesuvi totolo. Ia sa toka qo na yavu ni vakavulewa vou. Esa vakayagataka tiko na Lotu Wesele.”
E vakamatatataka o Talatala Lasawa ni se dua tikoga mai na Yavu ni Vakavulewa ni Lotu. Ia e veisautaki tikoga ena kena raici tale se railesuvi me veiganiti kei na draki ni bula eda sa lako curuma tu.
“E vakavoui me veiwekani kei na veika esa yaco tiko. Loma ni lotu, vanua, matanitu, na ka kece esa lako tiko, qo e veiwekani tiko kina noda yavu ni vakavulewa qo.
iNaki ni lotu
“Na cava na Lotu Wesele, cava na kena inaki, cava na neimami itavi na tu eke (valenivolavola)?”
E volai toka ena yavu ni vakavulewa e vica na inaki ni lotu, e 11 taucoko. Sa mani tauri ga e dua, ka kena ikavitu tiko ena ivola – na vuli tara – me vakamacala kina o turaga vunivola levu.
“Na vuli tara qo e tiki tu ni Lotu Wesele,” e kaya o Talatala Lasawa. “Na Lotu Wesele e a maroroya na vuli tara. E a tekivutaka na Derrick (Technical Institute) mai Davuilevu. Ya na itekitekivu. Koya qai toki mai ya me mai FIT (Fiji Institute of Technology) koya sa FNU tu qo. Na kena ya e a tekivu mai Davuilevu.
“Kevaka tou tukuna na vuli tara, e tekivutaka na Lotu Wesele. Na vuli tara e yaco tiko i Viti qo ka sa mai TVET tiko qo. Koya sa lako tiko qo na bucini ni vocational school. Ia na ka kece ya e a vakasucuma ga, e tekivutaka na Lotu Wesele.”
Na vuli tara, vuli ka vakamatai kei na vuli idinia e vica na vuli ka tayavutaki mai Davuilevu.
“Au dau vakasamataka na nona vosa e dua na italatala qase mai Davuilevu. Gauna ya keimami se vuli talatala gone saraga o keimami. A qai tukuna o koya, ni sa sogo na Derrick, sa mai FIT baleta ni sa qai sega ni rawa ni qarava na lotu na koronivuli baleta na lotu e vakaiyalayala ena ka vakailavo.”
Ia qo e dua na ka e rau duidui kina na matanitu kei na lotu. Na matanitu e bau levu cake tu na nona ivurevure me vaka na ivakacavacava me rawa ilavo mai kina me vakayagataki ena so tale na sasaga me vaka na vuli.
E kaya o Talatala Lasawa, na gauna era se vuli talatala tiko kina, e a tukuna e dua na italatala qase: Ke a tikoga na Derrick (Technical) Institute e Davuilevu, ke a sa vakavukaca na matai ni waqavuka.
“Na vuli tara sa tiko qo ena veikoronivuli ni lotu. Dina ni sa kau tani mai na Derrick, ia sa tekivu qo ena noda vei circuit school lalai. Era sa lako kina, era sa vuli tiko kina qo na koronivuli ni vei wasewase.
Sema kei na matanitu
“Ia na gauna qo esa veiwekani tiko na matanitu vata kei na Lotu Wesele. Keitou sa mai veitalanoa oti kei na Minisitiri ni Vuli ena macawa vica sa oti. Sa na via vakayagataki na vei koronivuli ni wasewase qo me sa sema vata kei na vocational school, kei na TVET ni matanitu.
Baleta na iyaya (facilities) e tu ina lotu; koronivuli, na vale, na ka taucoko sa tu i kea. Sa qai vo ga na matanitu me vakasucuma mai. Me sa qai lako mai me veivuke.
Sa vinakatai me tekivu na TVET ina veikoronivuli, Lelean (Memorial School) se ivei ga, me sa lako kina. Na agricultural school esa tu rawa tu vua na Lotu Wesele. E maroroya tu o koya (yavu ni vakavulewa) na yavu ni Lotu Wesele qo: Me vakavulici na lewe ni lotu ena vuli tara.”
Na vuli tara, ni caka na veitalanoa ni vuli ena so na noda matavuvale, e sega soti tu ni dau nanumi me dua na cakacaka eda raica cake. Levu eda sa vakanamata tikoga kina cakacaka ena valivolavola. Esa qai kerei o vunivola levu me vakamacala kina.
“Na vuli ya e sega ni tukuni me white collar job da tukuna tiko. Baleta e dua e rawa ni vulica vakavinaka ga mai na kani teitei. O koya ena rawa saraga ni lai vakayagataka vakavinaka ina nona dela ni yavu, lai teitei, susu manumanu, se cava tale,” e kaya o Talatala Lasawa. “Ia mai na vuli tara walega. Vuli matai, se vulica na veika me baleta na paipo, se me vuli sere idini. Sega ni kena ibalebale me da cakacaka me da savasava sara toka va qo.
“E rawa ni da darama tu na noda isulu duka ia e tu vei keda na ka e solia vei keda na Kalou. Me vakaibalebale tu kina na noda bula ena vuravura qo.”
Sa qai semata o Talatala Lasawa na vuli tara, na cakacaka duka beka eso, kei na inaki ni Kalou ena noda dui bula.
“Na nona inaki ga na Kalou vei keda, na noda bula na vuravura qo, na veikilai vata kei koya da tara cake na vuravura qo, da tara cake na noda bula, da tara cake na noda bula vakavuvale, tara cake na noda bula vakaveiwekani, ena veika e solia vei keda na Kalou.
“Na ligada, na yavada. Ena vakaraitaki ga, cava e tu e ligamu qori ka rawa ni o vakayagataka?”
